Edremit Meslek Yüksekokulu Zeytincilik ve Zeytin İşleme Teknolojisi Programı Eğitim ve Uygulama Tesisleri Kurulumunun Olumlu Etkileri

Yazar: Gonca Vatansever Sakin
 
*11-13 Haziran 2019 tarihinde 8. ULUSLARARASI MESLEK YÜKSEKOKULLARI SEMPOZYUMU (UMYOS)’nda bildiri olarak sunulmuştur.
 
Zeytin bitkisinin Türk tarımında asla vazgeçilemeyecek stratejik öneme sahip bir yeri vardır.  Anavatanı yukarı Mezopotamya olan zeytin buradan yıllar içerisinde güneye; Kuzey Afrika’ya yani Güney Akdeniz’e ve kuzeye doğru Anadolu’ya oradan da Güney Avrupa’ya yani Kuzey Akdeniz’e yayılmıştır (Hehn 1998). Dünyada yaklaşık 9 milyon hektar alanda 900 milyon zeytin ağacından yaklaşık 17 milyon ton dane zeytin elde edilmektedir. Zeytin ham olarak tüketilemediği için işlenmektedir. Bu nedenle üretici ülkelerin dane zeytin miktarları sofralık ve yağlık olarak değişim göstermektedir. Dünya sofralık zeytin üretimi son yedi sezonda 2 milyon tonlardan 2,5 milyon tonlara yükselmiş, yedi sezonun ortalamasına göre üretim yaklaşık 2,3 milyon ton olarak gerçekleşmiştir. En önemli üretici ülkeler sırasıyla; Avrupa Birliği Ülkeleri, Türkiye, Mısır, Cezayir, Suriye, Fas ve Arjantin’dir. AB ülkeleri arasında ilk sırayı İspanya almakta onu Yunanistan ve İtalya izlemektedir. İspanya’nın AB üretimindeki payı %70’ler seviyesindedir. Bunların yanı sıra son yıllarda Avustralya, Japonya ve Arjantin gibi ülkelerde de zeytin üretimine başlanılmıştır (NTO 2014). İspanya zeytin üretiminde olduğu gibi zeytinyağı üretiminde de dünyada birinci konumdadır. İspanya’yı zeytinyağı üretiminde sırayla; İtalya, Yunanistan ve Türkiye izlemektedir. Türkiye bulunduğu coğrafi konum ve sahip olduğu Akdeniz iklimi özellikleri nedeniyle İspanya, İtalya, Tunus ve Yunanistan gibi diğer Akdeniz ülkeleriyle birlikte dünyanın önde gelen zeytin ve zeytinyağı üreticileri içerisindedir (GTB 2016). Dünyada sofralık zeytin üreten önemli ülkeler ise sırasıyla; İspanya, Mısır, Türkiye, Cezayir, Yunanistan, Suriye, Arjantin, Fas, İtalya’dır. AB’nin dünya sofralık zeytin üretimindeki payı, son on yılın ortalamasına göre %31,8’dir. Türkiye, dünya sofralık zeytin üretiminde son yıllarda ikinci ve üçüncü sıra arasında Mısır ile yer değiştirmekle birlikte son on yılın ortalamasına göre dünyada %14,8’lik bir paya sahiptir. Türkiye’nin zeytin üretimi 2007-2008’de 200 bin ton iken, 2013-2014’de 430 bin ton (Bayramer 2015), 2015-2016’da 433 bin ton (UZZK 2016), 2017-2018’de 456 bin ton (UZZK 2017), 2018-2019 yılında ise 424 bin ton olmuştur (UZZK 2018). Türkiye’de zeytincilik, Cumhuriyet sonrası tarımının en önemli faaliyet alanlarından biri olmuştur. Atatürk’ün 1929 yılında Yalova bölgesine yaptığı bir gezide, zeytinciliğe gereken önemin verilmesine yönelik direktifleriyle Türkiye’de zeytincilik seferberliği başlatılmış ve zeytincilik konusunda araştırmalar yapmak üzere, 1937 yılında Bornova Zeytincilik Araştırma Enstitüsü kurulmuştur. Diğer yandan zeytin bahçesine bakmayan ve bakım yaptırmayan üreticilere ceza verilmesine neden olan bir kanuna (26/01/1939 tarih ve 3573 sayılı "zeytinciliğin ıslahı ve yabanilerinin aşılattırılması hakkında kanun") sahip tek bitki olmuştur (Özkaya, Tunalıoğlu ve ark. 2010). Zeytincilik, 1929-1950 yılları arasında hızla artmış, bunu takip eden 1950 ve 1960 yılları arasında biraz hız kaybederek gelişmeye devam etmiştir. Bu gelişme 1963 yılında çıkarılan ‘Delice Tasarısı’nın 1965 yılında kaldırılması, 1970’li yıllarda ekonomik olarak farklı ürünlerin ortaya çıkması ve 1980 sonrası “Turizm Teşvik Yasası” ile birlikte zeytinlik alanlarının farklı kullanımlar için yok edilmesi ile yavaşlama hatta gerileme içine girmiştir. Sektörün yeniden canlanması ve gelişmeye başlaması 1990’lı yıllarda geleneksel zeytincilikten modern zeytinciliğe geçiş ile başladığı bilinmektedir (Tunalıoğlu 2010). Türkiye’de sofralık zeytin üretimi son yıllarda ciddi bir artış göstermiştir. Sofralık zeytin ihracatındaki bu artış, sofralık zeytinin yurtdışında daha iyi tanıtılması, ihracatçıların sektöre daha fazla ilgi göstermesi, rakip ülkelere göre kaliteli ürünlerle dış pazarda yer alması ile açıklanabilir (Savran & Demirbaş 2011). Ancak Türkiye’de yıllara göre zeytin ağaç varlığı ve üretimin artmasına rağmen sofralık zeytin ve zeytinyağı sektöründe İspanya, İtalya, Yunanistan ile rekabet göz önüne alındığında ihracatta istenilen hedeflere ulaşılamamıştır.

Zeytin, ağaç sayısı ve üretim alanı açısından önem sırasıyla Ege, Akdeniz, Marmara, Güneydoğu Anadolu ve Karadeniz bölgelerinde yetiştirilmekte fakat üretim yoğun olarak Ege ve Marmara bölgelerinde yapılmaktadır. En fazla zeytin ağacı Aydın, İzmir, Muğla, Balıkesir, Bursa, Gaziantep ve Çanakkale’dedir. Bu merkezler dışında sırası ile Adana, Kahramanmaraş, Kocaeli, İstanbul, Artvin, Mardin, Konya, Tekirdağ, Bilecik, Sakarya, Sinop, Urfa, Trabzon, Burdur, Kastamonu, Zonguldak, Ordu, Samsun, Adıyaman, Eskişehir, Isparta, Amasya ve Edirne İllerinde zeytin yetiştirilmektedir (Tunalıoğlu & Gökçe 2002). Balıkesir ilinde 14 ilçede zeytincilik yapılmaktadır. En fazla zeytin ağacı Edremit, Burhaniye, Ayvalık, Gömeç ve Havran’dadır. Zeytinin yayılış alanı Edremit Körfezi’nin kuzeyinden, Kazdağı’nın güney eteklerinde Behramkale’den başlayarak kıyı şeridi boyunca Ayvalık’ın güneyine kadar uzanır. Ayrıca Edremit-Burhaniye-Havran-Gömeç Ova tabanlarında yayılış gösteren zeytinlikler Havran-İvrindi Karayolunun geçtiği boğaza kadar sokulmaktadır. Bu ilçeler dışında Balıkesir’de Erdek, Havran, Gönen, Bandırma, Manyas, Marmara, Bigadiç, Savaştepe, Merkez ve Susurluk ilçelerinde zeytin yetiştirilmektedir (Buldan & Çukur 2003). Türkiye İstatistik Kurumu verilerine göre; 2016-2017 sezonunda zeytin dikim alanı 846.061 hektardır (KGM 2018). Edremit Körfezi, Ayvalık (edremit yağlık, ada, şakran, midilli sinonim isimleri ile de bilinen)  çeşidinin yetiştiği ve dünyanın en kaliteli zeytinyağının üretildiği bölgelerden birisidir. Balıkesir ili Edremit Körfezinde 2018-2019 sezonu itibariyle zeytin ağacı sayısı 11.038.624 adet meyve veren, 473.990 adet meyve vermeyen olmak üzere toplam 11.512.614 adettir. 2018-2019 sezonunda yine Edremit Körfezinde 109.902 ton zeytin elde edildiği tahmin edilmektedir. Bunların 26.455 tonu sofralık zeytin olarak değerlendirilirken, 83.446 tonu yağlık zeytin olarak değerlendirilmiştir. 2019 yılı sonunda Edremit Körfezi’nde elde edilecek zeytinyağı miktarının 15.269 ton olması beklenmektedir. Edremit Körfezi, Türkiye ağaç varlığının yaklaşık %6,47’sine, zeytinyağı üretiminin %8-12’sine, sofralık zeytin üretiminin %6,24’ine sahiptir (UZZK 2017, UZZK 2018). Edremit Körfezinde de Türkiye genelinde olduğu gibi var-yok yılı üretim farkı, diğer önemli zeytin üreticisi ülkelerin üretim farkına göre fazladır.

Mesleki Eğitimde Meslek Yüksekokullarının Rolü ve Mevcut Durumu

Türkiye’de bu konuda özel sektörün katılımıyla gerçekleştirilen bütün etkinliklerde, özel sektör temsilcilerinin ifade ettiği en önemli sorun, “öğrencilerin/mezunların uygulama eksikliği” olarak ifade edilmektedir. Teknolojiye paralel olarak yenilenemeyen laboratuvar, atölye vb. fiziksel mekânlarda yapılan eğitim sonucunda öğrenciler, iş dünyasının ihtiyaçlarına cevap veremeyen kişiler olarak mezunlar olmaktadır (Alkan, Suiçmez ve ark. 2014). MYO’ların diğer bir sorunu da öğretim elemanı teminidir. Bu sorun hem nitel hem de nicel boyutta önem arz etmektedir. Literatür tarandığında ilgili çalışmalarda; daha çok MYO’larda öğrenci profili, okulların fiziki sorunları ve eğitim kalitesi gibi sorunlara odaklanıldığı gözlenmiştir. Türkiye’deki “Meslek Yüksekokullarının mevcut durumu, sorunları ve bazı çözüm önerileri” ile ilgili yapılan çalışmalarda MYO’ların güncel sorunlarını şu şekilde özetlenmiştir;

Öne Çıkan Sorunlar: (Alkan, Suiçmez ve ark. 2014, Yıldırım, Sertel ve ark. 2017);
  • Meslek Lisesi mezunlarının, bölümlerine uygun MYO programlarına sınavsız geçişi hakları (2017’de sona erdi) ile birlikte öğrenci sayısı artmış ancak öğrenci kalitesi sorunu yaşanmıştır.
  • Altyapı, mekân (laboratuvar, atölye, derslik vb), donanım eksiklikleri.
  • Tecrübeli ve uygulamacı öğretim elemanı eksikliği (YÖK tedbir alma aşamasındadır).
  • MYO’larda eğitim süreleri içerisinde pratik uygulamalar çoğunlukla yetersiz kalmıştır. Bu durum ise öğrencilerin mevcut piyasa koşullarına göre yetiştirememe sorununa sebep olmuştur.
  • Sektöre uygun olmayan ders programları ve Stajlar (İşkur işbaşı eğitimleri ile destek olmaktadır).
  • Mesleki ve teknik eğitim ile iş dünyası arasında yeterli diyalog kurulamaması ve diyalog eksikliği.
  • Üniversite-sanayi işbirliği konusundaki eksiklikler.
  • MYO’lara yerleşen adayların lise türleri sorunları yaşanmıştır.
  • Küçük yerleşim yerlerine açılan MYO’ları.
  • Birbirine bağlı olan benzer sorunlar eğitim kalitesinin düşmesine neden olmaktadır.
Öne Çıkan Çözüm Önerileri:

01 Mart 2018 tarihinde YÖK'te "Yükseköğretimden Endüstriye: Nitelikli İnsan Gücü Çalıştayı" düzenlenmiştir. Çalıştay kapsamında, 13.500 MYO çalışanı ve 167 sektör temsilcisinin katıldığı anket yapılmıştır. Bu çalışmada öne çıkan maddeler (Açıkgöz & YÖK-MYO-Komisyonu 2018) şunlardır;
  • MYO’larda sektöre yönelik eğitimin artırılması.
  • MYO’ların makine teçhizat ve donanımının güçlendirilmesi.
  • Kontenjanlar/dersler belirlenirken istihdam taleplerinin dikkate alınması.
  • Lise mezunlarının temel mesleki becerilerini artırmaya yönelik hazırlık sınıfı konulması.
  • Öğrencilere yönelik rehberlik hizmetlerinin arttırılmasıdır.
Diğer çözüm önerileri ise (Alkan, Suiçmez ve ark. 2014, Yıldırım, Sertel ve ark. 2017);
  • Ders programlarının ve Stajların iyileştirilmesi.
  • Üniversite-sanayi işbirliğinin arttırılması.
  • TÜBİTAK, KOSGEB, İŞKUR, Kalkınma Ajansları gibi kamu kurumlarının mezuniyet sonrası istihdam desteği sağlaması.
  • Üniversitelerde öğretim görevlilerinin de sektörleriyle daha yakın işbirliği kurmaları.
  • MYO’larda her türlü eğitim teknolojileri kullanılmalı, laboratuvar, atölye vb. mekânlarda olabildiğince güncel donanımlarla pratiğe dönük eğitim faaliyetleri sürdürülmelidir.
Balıkesir Üniversitesi Edremit Meslek Yüksekokulu

Edremit Körfezinde Balıkesir Üniversitesine bağlı olarak 5 Meslek Yüksekokulu, 2 Yüksekokul ve 1 Enstitü vardır. Ancak bütün bölümleriyle teknik olarak eğitim veren tek okul Edremit MYO’dur. İş ve işgücü bulmanın zor olduğu üretim sektöründe “nitelikli ve eli anahtar tutan ara eleman” ihtiyacı her geçen gün artmaktadır. Dolayısıyla Edremit MYO, başta Edremit Körfez Bölgesi olmak üzere Balıkesir’in ve Güney Marmara’nın ihtiyaç duyduğu teknik eleman ihtiyacını karşılayan önemli eğitim kurumlarındandır. Edremit MYO yaptığı Projeler ile hem “dış paydaş olan Edremit Körfezi ve Balıkesir Bölgesindeki üretim sektörünün bu alandaki en büyük eksikliği olan kalifiye ara eleman ihtiyacı azaltılmayı”, hem de “öğrencileri dâhil işsiz gençlerin işgücü piyasalarına adaptasyonu hızlandırmayı” amaçlamaktadır. 1994 yılında eğitime başlayan ve önlisans seviyesinde (2 yıl) eğitim veren Edremit MYO’da 2018-2019 eğitim-öğretim yılı itibariyle aktif olarak eğitim verilen 5 teknik bölüm/program mevcuttur. Bunlar, Tablo-1’de görülmektedir.
 
Tablo 1: Balıkesir Üniversitesi Edremit Meslek Yüksekokulu Bölüm ve Programları
Mesleki eğitimin varlık nedeni işgücü piyasalarıdır ve temel amacı da iş çevrelerinin nitelikli iş gücü talebini karşılamaktır. İyi eğitilmiş işgücü kalitenin ve verimliliğin artmasını sağlar. Bu nedenle firmalar mesleki ve teknik bilgileri gelişmiş nitelikli işgücüne ihtiyaç duymaktadır. Nitelikli ara eleman ve istihdam ile ilgili bahsedilen problemlerin bir bölümü Meslek okullarının uygulamaya yönelik alt yapı eksikliğinden kaynaklanmaktadır (BAÜN-Edremit-MYO 2015). Meslek Yüksekokullarının kuruluş amacı; değişen koşullara çabuk adapte olabilen, problemlerle karşılaştığında analitik düşünerek pratik ve doğru çözümler üretebilen, sorumluluk alacak derecede mesleki birikime sahip, iyi iletişim kurabilen ve ekip çalışmalarına yatkın, alanındaki yenilikleri takip eden, yetkin ve vasıflı ara eleman yetiştirmektir (Ulus, Tuncer ve ark. 2015). Bu ara elamanlardan “teorik bilgiden çok mesleki uygulama becerisine sahip olmaları” beklenir.  Sektör tam tabiriyle “eli anahtar tutan ara eleman” aramaktadır. MYO’lar günümüzün ihtiyacı olan ara eleman yetiştirmek üzere açılmış olmalarına rağmen, özellikle taşradaki MYO’lar en başta atölye-laboratuvar altyapısı eksikleri ile sektörün beklentileri doğrultusunda öğrenci yetiştirmede çok zorluk yaşamaktadır (BAÜN-Edremit-MYO 2018).
 
Uygulamalı Eğitimin Önemi

Eğitimde görsel ve işitsel araçlar, öğrenmenin kalıcılığını sağlama açısından çok önemlidir. Bir öğretme etkinliği ne kadar çok duyu organına hitap ederse o kadar iyi ve kalıcı, unutma da o kadar geç olmaktadır. Öğrenmenin, duyu organları ile olan ilişkisi ile ilgili yapılan çalışmalarda Şekil-2’de verilen Edgar Dale’in öğrenme konisine göre, genel olarak insanlar okuduklarının sadece %10’unu hatırlarken, işittiklerinin %20’sini, gördüklerinin %30 unu, görüp işittiklerinin %50’sini, söylediklerinin %70 ini, uyguladıklarının ise %90’ını hatırlamaktadır (Suiçmez ve ark. 2014, Davis & Summers 2015, Jackson 2016).

Günümüzde teknoloji hızlı ilerlemesine rağmen, 2014-2015 yılına kadar Edremit MYO bütçe yetersizliğinden dolayı altyapı olarak geride kalmıştır. Ara elaman olarak yetiştirilen gençlerin daha çok pratik uygulama yapabilecekleri teknolojik cihazlar ile donatılmış atölyelere kavuşmaları çok önemlidir. Türkiye’deki MYO’larda teknik bilgi, beceri ve uygulama gerektiren mesleki derslerde ortalama %70 Teorik (T) %30 Uygulamalı (U) olarak yüz yüze eğitim yapıldığı varsayılır. Bu oran, Edremit MYO Zeytincilik ve Zeytin İşleme Teknolojisi Programında ise %67(T) %33(U) olarak görülmektedi. Yüksekokul ortalaması ise %74.2(T) %25.8(U) şeklindedir ve Türkiye’deki genel ortalamanın da altında olduğu görülmüştür. 2014-2015 yılına kadar mecburiyetten dolayı %25.8’lik Uygulama ağırlığının bile gerçekte daha düşük seviyede işlendiği görülmekteydi. Bu sorunlar tespit edildikten sonra Edremit MYO yönetimi, akademik ve idari personeli ile birlikte “Proje üreterek” çözüm aramaya başlayarak, öncelikle GMKA, TÜBİTAK ve Balıkesir Üniversitesi Bilimsel Araştırma Projeleri Biriminin proje çağrıları takip edilmeye başlanmıştır. Zeytincilikle ilgili olarak, 2014-2015 yıllarında bir GMKA Projesi, 2017-2018’de ise bir BAP Projesi yürütülmüştür.

Balıkesir Üniversitesinin Zeytinciliğe Katkısı

Türkiye sofralık zeytin ve zeytinyağı üretiminde söz sahibi ülkelerden biri olmasına rağmen, özellikle zeytin üretiminden kaynaklanan bir takım yapısal sorunlar nedeniyle istenilen üretim ve kalite düzeyine ulaşılamamıştır (Özden 2006). Türkiye’de sofralık zeytin işletmeleri, küçük kapasiteli çok sayıda aile işletmelerinden oluşturmaktadır. Alt yapı yetersizliği, istenilen kalitede üretim yapılmasını ve verimliliği olumsuz etkilemektedir. Modern, fakat az sayıda olan sofralık zeytin işletmeleri ise standart ve sürdürülebilir bir üretim için gerekli olan kaliteli hammadde temininde sorunlar yaşamaktadır (TBMM 2008).  Türkiye’de zeytincilik faaliyetlerinin en fazla yapıldığı Edremit Körfezinde;
  • Zeytincilik alanında ön lisans ve lisansüstü eğitim, öğretim faaliyetleri gerçekleştirmek,
  • Zeytincilik alanında disiplinler arası araştırma çalışmaları ve laboratuvar analizleri yapmak,
  • Bölge zeytinciliğine katkı sağlamak,
  • Karşılaşılan üretim ve kalite problemlerine çözüm üretmek,
  • Zeytincilik faaliyetleri konusunda çiftçi eğitimleri vermek,
amaçlarıyla 14.02.1994 tarihli YÖK yürütme kurulu kararı ile Balıkesir Üniversitesi bünyesinde “Edremit Zeytincilik Enstitüsü” ve 2004-2005 eğitim-öğretim yılında ise Edremit MYO “Zeytincilik ve Zeytin İşleme Teknolojisi Programı” açılmıştır. Bu iki birim aynı binada hizmet vermektedir.

İlk olarak; 2005 yılında TÜBİTAK tarafından desteklenen TÜBİTAK/TOVAG-1050021 numaralı “Edremit Zeytincilik Enstitüsünü Geliştirme Projesi” ile temel bir gıda ve kimya laboratuvar altyapısı oluşturularak, cihaz ve ekipmanlar alınmıştır. Bu TUBİTAK projesinin toplam bütçesi ise 15.000 ₺ ($11.120)’dir.

İkinci olarak; 2014-2015 yıllarında ise Güney Marmara Kalkınma Ajansı (GMKA) tarafından desteklenen TR22/14/SKMDP/0073 numaralı “Zeytincilikte Geleceğimiz Bu Çocuklar” projesi yürütülmüştür. Bu proje kapsamında Zeytincilik ve Zeytin İşleme Teknolojisi Programına Şekil-3(a)’da görülen Butik Zeytinyağı Üretim, Eğitim ve Uygulama Tesisi kazandırılmıştır. Şekil-4’de ise Butik Kontinü Sistem Zeytinyağı Ekstraksiyon Hattı (200 kg/h zeytin) görülmektedir. Butik Zeytinyağı Üretim, Eğitim ve Uygulama Tesisi içinde Tablo-2’de verilen makine ve cihazlar bulunmaktadır. Projenin mali tablosu ise Tablo-3’de verilmiştir. Bu tesisler ile Edremit MYO’da eğitim kalitesi arttırılarak, öğrencilerin araştırma ve uygulama yapabileceği, problem çözme yeteneği kazanmış nitelikli eleman yetiştirilmesine olanak sağlayan, eğitim ve uygulama sahası olarak kullanılmaktadır.   
Görsel 1: Edremit MYO Zeytincilik ve Zeytin İşleme Teknolojisi Programının yürüttüğü Projeler
 
Görsel 2: Zeytincilikte Geleceğimiz Bu Çocuklar isimli GMKA projesiyle elde edilen fiziki kazanımlar
 
Tablo 2: Butik Zeytinyağı Üretim, Eğitim ve Uygulama Tesisi Üniteleri
Üçüncü olarak ise; Edremit MYO, Zeytincilik ve Zeytin İşleme Teknolojisi Programı adına Balıkesir Üniversitesinin BAP biriminden ilk kez bir (BAP-2017/01 nolu) alt yapı projesi gerçekleştirilmiştir. Bu projeden ise, Şekil-3(b) ve (c)’de görüldüğü gibi, Sofralık Zeytin İşleme, Eğitim ve Uygulama Tesisi (121 m²), Zeytinyağı Sabunu Üretim, Eğitim ve Uygulama Atölyesi (104 m²), Sabunhane Arkası Depo (32 m²) ve Prina Silo Alanı (108 m²) kazanılmıştır. Ayrıca, fiziki binalarının yanı sıra hem Sofralık Zeytin İşleme hem de Sabunhane, gerekli makine/teçhizat ile tefriş edilerek 2017 ve 2018 yıllarından itibaren uygulamalı eğitimlere başlanmıştır. Bu proje, 15.02.2017 tarihinde başlayıp 15.02.2019 (24 ay) tarihinde sona ermiştir. Toplam harcanan bütçe ise 400.000 ₺ ($87.000)’dir (Sakin ve ark. 2019). Şekil-5’de Sabun Üretim, Eğitim ve Uygulama Tesisinin (Sabunhane) iç donanımı görülmektedir.

Mevcut tesislerde ilk olarak, 2015-Güz döneminde Edremit MYO Zeytincilik ve Zeytin İşleme Teknolojisi öğrencileri-öğretim elemanları-teknik personeli ile birlikte Şekil-6(a)’da görülen Balıkesir Üniversitesi Naturel Sızma (Soğuk Sıkım) Zeytinyağı üretilmiştir. Proje kapsamında kazandırılan alt yapı için 28.01.2015 tarihinde Gıda, Tarım ve Hayvancılık Müdürlüğü İşletme Kayıt Belgesi alınmıştır. Şekil-6(b)’de görülen ve Türk Patent Enstitüsünden 10.04.2016 tarihi itibariyle resmi olarak tescillenmiş “Diplomalı Zeytinyağı” marka ismi alınmıştır. Şekil-6(b) ve (c)’de görülen Marka Tescil ve İşletme kayıt belgeleri, hem Zeytinyağı hem de Zeytin için alınmış resmi belgelerdir. Bu belgelerle, gıda üretimi yapma konusundaki yasal mevzuatı da yerine getirmiş bulunulmaktadır. Benzer şekilde, BAP-2017/01 nolu alt yapı projesiyle yine Şekil-6(b)’de görüldüğü gibi, “Zeytinin Okumuş Hali” marka tescil ismiyle 2017-Güz yarıyılından itibaren sofralık zeytin üretimi ve eğitimi yapabilecek tesislere kavuşulmuştur.
  
Görsel 3: Sabun Üretim, Eğitim ve Uygulama Tesisi (Sabunhane)
    
Görsel 4: a) Balıkesir Üniversitesi Naturel Sızma (Soğuk Sıkım) Zeytinyağı (750 ml, koyu şişe)
b) Marka Tescil Belgesi c) Gıda, Tarım ve Hayvancılık Müdürlüğü İşletme Kayıt Belgesi
 
Tartışma

Edremit MYO’nun Zeytincilik ve Zeytin İşleme Teknolojisi Programı bünyesinde bulunan ve hâlihazırda kullanılan alt yapılar şunlardır. Bu alt yapıların alet, cihaz, ekipman, sarf, vb. eksiğini tamamlanarak işler duruma getirilmiştir;

     a) Gıda Laboratuvarı (temel kimyasal analizler için)
     b) Butik Zeytinyağı Üretim, Eğitim ve Uygulama Tesisi (eğitim, uygulama ve araştırmalar için)
     c) Sofralık Zeytin İşleme, Eğitim ve Uygulama Tesisi (eğitim, uygulama ve araştırmalar için)
     d) Sabun Üretim, Eğitim ve Uygulama Tesisinin (Sabunhane) (eğitim ve uygulama için)

Genel Amaçlar: Çalışmaların ve projelerin amaçları şöyle sıralanabilir:
  • Başta Edremit Körfezi olmak üzere Türk zeytincilik sektöründeki mevcut imkânların daha verimli kullanılarak, nitelikli ara eleman yetiştirilmesiyle rekabet gücünün artırılmasıdır.
  • Butik zeytinyağı-sofralık zeytin-sabun üretim tesislerinin kurulması ile öğrenciler ve kursiyerler tüm prosesleri öğrenerek kendileri uygulayabilmeleridir.
  • Edremit MYO bünyesindeki Sofralık Zeytin İşleme, Eğitim ve Uygulama Tesisinde, ülkemiz ekonomisi için önemli bir kültür bitkisi olan zeytinin meyvelerinin tekniğine uygun bir şekilde acılığının giderilip, fermantasyona tabi tutularak veya tutulmayarak, gerektiğinde laktik asit /diğer katkı maddeleri ilave edilerek, istenirse pastörizasyon veya sterilizasyon işlemine tabi tutularak sofralık zeytin üretmek mümkün olacaktır. Bu sayede kurulan butik tesis yöredeki küçük kapasiteli aile işletmeleri için örnek özelliği taşımaktadır.
  • Bahsedilen zeytin ürünlerinin “Diplomalı Zeytin”, “Zeytinin Okumuş Hali” gibi marka tescilleriyle satışı yapılarak Balıkesir Üniversitesi Döner Sermaye İşletmesine katkı sağlamaktır. Bu katkı içerisinde aynı zamanda Edremit MYO kurum payı da bulunmaktadır.
Hedefler: Çalışmaların ve projelerin hedefleri ise şöyle sıralanabilir:
  • Uygulamalı eğitim alan kişilerin “gelecekte kendi butik üretim tesislerini kurabilecek kadar” bilgi ve donanıma sahip hale gelmeleri (BAÜN-Edremit-MYO 2014).
  • Edremit MYO ve Edremit Zeytincilik Enstitüsü; sofralık zeytin işleme, zeytinyağı ve zeytinyağı sabunu üretimi, eğitim ve uygulamalarına başlamıştır. Böylece, bölgedeki zeytin ürünleri sektörüne örnek teşkil edip, kaliteyi yükseltmek ve ülkemizi bu konuda zeytin üreticisi ülkeler düzeyine ulaştırmayı hedeflemektedir.
  • Uygulama atölyelerinin alt yapısını güçlendirerek, daha çok uygulamalı eğitim yapan bir MYO haline gelmektir. Uygulamalı derslerin seviyesini %25.8 den gerçekte %40-50 arasına çekmektir. Bu şekilde, bölgemizde eksikliği duyulan teknik ara eleman kalitesinin arttırılması ve tekniker adaylarının yeni gelişen teknolojiyle doğru orantılı yetiştirilmesidir.
  • Ders planlarını uygulama becerisi ağırlıklı ilave seçmeli dersler, ders içeriği değişikliği, teorik/uygulama kredi/saati değişikliği gibi zamana ve ihtiyaca göre güncelleyerek sürdürebilirliği sağlamaktır.
  • Projelerle kazandırılan imkânları, BAÜN Sürekli Eğitim Araştırma ve Uygulama Merkezi, Milli Eğitim Müdürlükleri, Halk Eğitim/Mesleki Eğitim Merkezi, Belediyeler, Ticaret Odaları ve üyeleri, mesleğe yönelik işletmeler, bölgemizdeki özel ve tüzel kişiler, kamu kurumları ve İŞKUR’un iş arayan kursiyerlerine sertifikalı mesleki eğitimler vererek Üniversitemizin istihdama olan katkısını arttırmaktır.
  • Mesleki eğitim alt yapısını uygulamacı yönde geliştirerek; 2014-2023 Güney Marmara Bölge Planında sektörün ihtiyaç duyduğu yönde nitelikli ara elemanları yetiştirmektir.
  • Tarım ve Zeytincilik gibi bölgemizdeki öncelikli sektörlere uygun atölye/laboratuvarlarımızı geliştirerek mezunlarımızın nitelikleri ve istihdam edilebilirliklerin arttırmaktır.
  • Bölgemizde üretilen zeytin ürünlerinin kalitesi artacak, ülke ekonomisine katkı sağlanabilecektir.
  • Kurulduğu yıldan buyana altyapı yetersizliği nedeniyle lisansüstü eğitimine başlayamayan Edremit Zeytincilik Enstitüsünün faaliyete geçebilmesi için gerekli tesis altyapısının oluşturması.
  • Edremit Zeytincilik Enstitüsü mevcut olan gıda ve kimya laboratuvarıyla birlikte kurulan üç farklı tesis ile bölgede hizmet veren sofralık zeytin işletmelerinin sorunlarına çözüm yolları arayacak ve bu konuda yeni projeler üretilecek ve araştırmalara başlanabilmesidir.
  • Zeytin meyvesinde görülen ve zeytin üretiminden kaynaklanan bir takım yapısal bozukluklar tesislerde incelenerek, nedenleri araştırılacaktır. Bölge üreticisinin zeytincilik alanındaki yeniliklere adaptasyonu kolaylaştırılacaktır. Bu sayede bilimsel politikaları desteklemek ve yönlendirmek mümkün olacaktır.
  • Bir başka projeyle, üretilen zeytin ürünlerinin kimyasal ve mikrobiyolojik analizlerini yapmak mümkün olacaktır. Yöre halkının ürettiği zeytin ürünlerinin kalitesi artacak, ülkemiz ve bölgemizin ekonomisine katkı sağlanabilecektir.
  • Zeytin ürünlerini işleme sırasında veya sonrasında görülen, ekonomi ve kalite kayıplarına neden olan bozulmalar incelenerek, bilimsel çözüm yolları uygulanarak araştırmalar yapılabilecektir.
  • Bölgemizde standardizasyon eksikliği, markalaşma, ambalajlama, paketleme, ulaşım, uluslararası pazarlara erişim gibi konulardaki mevcut sıkıntılar ihracatı, ticaret hacmini ve rekabet edebilirliği olumsuz etkilemektedir. Bölgeye yüksek katma değer sağlama potansiyeli olan; “Edremit zeytini”, “Edremit zeytinyağı” ve “Ayvalık zeytinyağı” gibi coğrafi işaret etiketine sahip ürünlerin tanıtım faaliyetlerinin artırılması hedeflenmektedir. Bu projeler ve çalışmalar sayesinde bölgenin zeytin ürünlerinin bilinirliğinin artmasını hedeflenmektedir.
Gerçekleşme ve Somut (olumlu) Çıktılar:
  • Yapılan çalışmalar ile Butik Zeytinyağı Üretim, Sofralık Zeytin İşleme, Sabun Üretim Eğitim ve Uygulama Tesisleri kurulmuştur. Edremit MYO, Zeytincilik ve Zeytin İşleme Teknolojisi Programı öğrencilerinin uygulama yapabilecekleri, standartlara uygun, sağlık ve hijyen koşullarına bağlı kalarak ürettikleri, ambalajladıkları, tüketiciye ulaştırdıkları ve mesleki anlamda deneyim kazandıkları üç tesis kazanılmıştır.
  • Edremit MYO Zeytincilik ve Zeytin İşleme Teknolojisi programı öğrencilerin birebir uygulama yaparak eğitim kalitesi artmıştır.,
  • Personel ve öğrencilerin uygulamaları sonucu Şekil-6’da görülen marka tescilli Balıkesir Üniversitesi “Naturel Sızma (soğuk sıkım) Zeytinyağı”, “doğal fermente sofralık salamura yeşil çizik zeytin” ve “doğal fermente sofralık siyah çevirme zeytin” üretilip ilgili marka tescilleriyle satışı yapılmaktadır.
  • 2017-Güz döneminden itibaren öğrencilerimiz Sofralık Zeytin İşleme Eğitim ve Uygulama Tesisinde; farklı yöntemlerle sofralık zeytin işlemeyi, salamura hazırlamayı, zeytinde fermantasyon aşamalarını, zeytin ambalajlamayı, paketlemeyi ve depolamayı görerek, sofralık zeytin işleme sürecinin her basamağını tatbik etmektedirler.
  • Zeytin meyvesinin kalibrasyonu yapılmakta, salamura ve fermantasyon teknolojisi konularında öğrencilere ve üreticilere eğitimler verilmektedir.
  • Üniversitemizde veya diğer üniversitelerde sabun, zeytinyağı, sofralık zeytin ve fermantasyon teknolojisi konularında çalışan araştırmacılar için bir atölye/laboratuvar altyapısı oluşturulmuştur.
  • 2018-Güz döneminden itibaren Sabun Üretim, Eğitim ve Uygulama Tesisi (Sabunhane) oluşturulmuştur. Burada; hem geleneksel hem de makinalı zeytinyağı sabununun (sıcak-soğuk) üretimi, kurutulması ve ambalajlanması yapılmaktadır. Böylece öğrenciler zeytinyağı ve sofralık zeytin üretiminin yanı sıra; okulumuzda sabun üretimi konusunda da eğitim alma ve uygulama yapma fırsatı bulmuşlardır.
  • Butik Zeytinyağı Üretim, Eğitim ve Uygulama Tesisinde üretilen, yüksek asitli atık olarak kalan zeytinyağından “zeytinyağı sabunu” üretim çalışmalarına başlangıç yapılmıştır.
  • Tesislerde üretilen zeytinler ürünleri Balıkesir Üniversitesi “Diplomalı Zeytinyağı, Zeytinin okumuş hali” markası adı altında şişelenip paketlenerek, Üniversitemizin tanınırlığına katkı sağlamaktadır.
  • Balıkesir Üniversitesi BAP Uygulama Yönergesinin Madde-15 d) fıkrasına uygun olarak; zeytin ürünleri satışları yapılarak Döner Sermaye İşletmesine “gelir getirici” olarak katkı sağlamaktır.
  • Eğitim ve Uygulama tesisleri kurulumu sayesinde 2015 yılından itibaren her yıl en az 1-2 kez piyasaya yönelik olarak; “Genel Zeytincilik”, “Sofralık Zeytin Üretimi”, “Zeytinyağı Üretimi ve “Duyusal Analiz”, Zeytinyağı Sabunu Üretimi” kursları yapılmaktadır.
  • Edremit MYO Zeytincilik ve Zeytin İşleme Teknolojisi ile Altınoluk MYO Tıbbi ve Aramotik Bitkiler Programları arasında ilk kez uyguladığımız Önlisans Çift Anadal Programı uygulanmıştır.
  • Öğrenci profilinde önemli bir değişim yaşanmıştır. Bunun sebepleri ise;
Görsel 5: Zeytincilik ve Zeytin İşleme Tek. Programı; a) öğrenci sayısı b) öğrenci yaş ortalamasındaki değişimler
 
Türkiye’de 2002 yılından itibaren sertifikalı zeytin fidanı kullanarak kapama zeytin bahçesi tesis eden çiftçiler dekar başına 30 TL desteklenmiştir. Yine 2005 yılında ilk defa fidan dikene 30 TL/da doğrudan gelir desteği verilmesiyle dikimde hafif bir canlanma olmuştur. Daha sonra 2006 yılında yapılan değişiklikle bu desteğin 250 TL/da olmasıyla dikim adeta patlamıştır. Gemlik çeşidinin destekleme miktarı 2007 yılında 45 TL/da’a düşürülmüştür. 2008’de Gemlik çeşidi haricinde destekleme miktarı 100 TL/da ve Gemlik çeşidinde 40 TL/da olmuştur. 2009’da Gemlik çeşidi haricinde destekleme miktarı 90 TL/da ve Gemlik çeşidinde 36 TL/da olarak değiştirilmiştir. Bu sonuçla, bu çeşidin üretim miktarı da gerilemiştir. Bununla birlikte, Gemlik çeşidinden sonra en kolay ve ucuz yoldan üretilebilen zeytin çeşitlerinden olan Ayvalık çeşidinin üretimi ciddi oranda artmıştır (Savran & Demirbaş 2009). Sertifikalı zeytin fidanı destek miktarı 2008-2012 arası 100 TL/da (Yılmaz 2013). 2010-2015 yılları arasında sadece yağlık çeşitler desteklenmiştir. 2016 yılında yağlık ve sofralık ayrımı yapılmaksızın en az 5 dekar alanda standart fidan kullanarak bahçe tesisi desteklemelerinde 100 TL/da destek yapılmıştır (BUGEM 2019). 2004-2007 arası zeytin fidanı dikimindeki bu çok ciddi artış, sektörde ara eleman ve yetişmiş eleman sorununu doğurmuştur. Önceleri köylü ve çiftçi zeytincilik yaparken desteklemeler ve teşvikler sayesinde sermaye grupları da zeytincilik işine girmiştir. Şekil-7(a)’ya göre, bu yıllarda programdaki öğrenci sayısında ciddi bir artış görülmüştür. Öğrenci sayısında azalma ise destekleme miktarındaki azalmayla aynı dönemlere denk gelmiştir. Ülkemizin ekonomik şartları, iklimsel ve diğer nedenlerle tarım kesimindeki üreticilerin maliyetlerini ancak karşılaması nedeniyle öğrenci istihdam sorunları yaşanmıştır. Bu durum yine Programa olan öğrenci talebini düşürmüştür. Zeytincilik sektöründe, 2012 yılından itibaren üretici profili değişmeye başlamıştır. Zeytin ve zeytinyağı fabrikalar eski sistemleri ile çalışamaz hale gelmiştir. Hijyen en öncelikli kural haline gelmiş ve zeytin ürünlerinde IOC (uluslararası zeytin konseyi) standartlarına uygunluk aranmıştır. Bu değişim Şekil-7(a) ve (b)’de görüldüğü gibi Edremit MYO Zeytincilik ve Zeytin İşleme Teknoloji Programı öğrenci profilini de ciddi olarak etkilemiştir. 2013-2014 yıllarından itibaren öğrenci sayısı stabil hale gelirken, yaş ortalaması oldukça yükselmiştir.


Sonuçlar

  • Edremit MYO taşrada olmasına rağmen, nitelikli ara elaman yetiştirmede bugün daha çok uygulamalı eğitim verebilen ve eğitim kalitesini yükselten MYO’lar arasında yer almıştır.
  • Edremit MYO’nun Bölümlerindeki mesleki derslerin beceri uygulamalarında ve sektör beklentilerini karşılamada ciddi artışlar sağlamıştır.
  • Zeytincilik ve Zeytin İşleme Tek. Programı mesleki derslerinin en az %27’si olumlu etkilenmiştir.
  • Edremit MYO, öncelikle Edremit Ticaret Odası üyeleri olmak üzere ilgili sektör temsilcilerine eğitim veren bir kurum olmuştur.
  • Balıkesir Üniversitesinin, TV, yazılı basın ve sosyal medyada en çok yer alan birimi Edremit MYO olmuştur. Balıkesir Üniversitesi ve Edremit MYO hakkında görünürlük ve farkındalık artmıştır.
  • Balıkesir Üniversitesinin, son 4-5 yılda direkt olarak (mezunlarına veya kursiyerlerine) en çok istihdam sağlayan birim Edremit MYO olmuştur.
  • 2013-2015 yıllarında 14-15 öğrenciye kadar düşerek YÖK mevzuatı gereği program kapatılma sınırına yaklaşan Zeytincilik ve Zeytin İşleme Programında; 2015-2018 yıllarında programı tercih eden öğrenci sayısı ciddi oranda artmaya başlamıştır. Hatta öğrenci profilinde önemli bir değişim yaşanarak yaş ortalaması 34’e kadar yükselmiştir.
  • 2019 yılı itibariyle hem öğrencilere, hem çiftçilere hem de açtığı sertifika kurslarıyla Türkiye’nin birçok bölgesinden gelen ilgili kişilere; zeytincilik, sofralık zeytin yapımı, zeytinyağı üretimi, sabun yapımı ve tadım eğitimleri gibi konularda uygulamalı eğitimler veren, zeytin ürünlerinde Marka tescili olan bir kurum haline gelmiştir.
  • Rektörlük üst makamının birçok hediyelik tedariki Edremit MYO ürünlerinden karşılanmaktadır.
  • 31.12.2014-01.06.2019 verilerine göre (BAÜN-Rektörlüğü 2019) Edremit MYO, hem mesleki eğitimler hem de ürün satışlarıyla Döner Sermaye İşletmesine katkı veren bir birim olmuştur.
  • Edremit MYO’nun tanınırlığı, bilinirliği, görünürlüğü ve en önemlisi saygınlığı artmıştır.
  • Öğretim elamanının ve öğrencinin motivasyonu artmıştır.
  • Okulda staj imkânı gerçekleşmiştir.
  • Bölümden mezun olan iyi örnekler sayesinde öğrencilerde girişimcilik ruhu artmıştır.
  • Kamu kurumlar (Kaymakamlık, Belediye, İşkur, Ticaret Odası, Ziraat Odası, Milli Eğitim, Vakıflar, vb) ve özel sektör ile işbirliği artmıştır.
  • Edremit MYO’da proje kültürü yerleşmiştir.
  • Edremit MYO’ya karşı üst makamların güveni ve ciddiyeti arttırmış.
Kaynaklar:
  1. Açıkgöz, Ö. & YÖK-MYO-Komisyonu (2018). "Yükseköğretimden Endüstriye: Nitelikli İnsan Gücü Çalıştayı, Türkiye'de Meslek Yüksekokullarının Durum Tespiti ve Anket Sonuçları, www.yok.gov.tr, adresinden 2 Haziran 2019 tarihinde alınmıştır.".
  2. Alkan, R. M., M. Suiçmez, M. Aydınkal & M. Şahin (2014). "Current Situation in Vocational Schools (in Turkey): Issues and Some Suggested Solutions", Journal of Higher Education and Science 4(3): 133-140.
  3. BAÜN-Edremit-MYO (2014). Zeytincilikte Geleceğimiz Bu Çocuklar, Güney Marmara Kalkınma Ajansı (GMKA), Sosyal Kalkınma Mali Destek Programı, Balıkesir Üniversitesi Edremit MYO, Proje Ref. No: TR22/14/SKMDP/0073.
  4. BAÜN-Edremit-MYO (2015). Alet İşler El Övünür, İşim Hazır Görünür, Güney Marmara Kalkınma Ajansı (GMKA), Sosyal Kalkınma Mali Destek Programı, Balıkesir Üniversitesi Edremit MYO, Proje Ref. No: TR22/15/SKMDP/0090.
  5. BAÜN-Edremit-MYO (2018). Nitelikli Ara Eleman Bizden, İstihdam Sizden, Güney Marmara Kalkınma Ajansı (GMKA), Mesleki Eğitimin Geliştirilmesi-2 Mali Destek Programı, Proje Referans No: TR22/18/MEG2MDP/0041.
  6. BAÜN-Rektörlüğü (2019). Balıkesir Ünv. Döner Sermaye İşletmesi Müdürlüğü Verileri (31.12.2014–01.06.2019).
  7. Bayramer, G. (2015). "Türkiye’nin Sofralık Zeytin ve Zeytinyağı İhracatındaki Sorunların Değerlendirilmesi", Yüksek Lisans Tezi, Fen Bilimleri Enstitüsü, Tarım Ekonomisi ABD,  Adnan Menderes Üniversitesi.
  8. BUGEM (2019). T.C. Tarım ve Orman Bakanlığı Bitkilsel Üretim Genel Müdürlüğü, https://bit.ly/2K5qAG6, adresinden 07 Haziran 2019 tarihinde alınmıştır.
  9. Buldan, İ. & H. Çukur (2003). Edremit Körfezi’nde Zeytincilik (Doğal Ortam İnsan). Buca-İzmir, Dokuz Eylül Yay.
  10. Davis, B. & M. Summers (2015). "Applying Dale's Cone of Experience to increase learning and retention: A study of student learning in a foundational leadership course", QScience Proceedings (Eng. Leaders Conf. 2014) 2015(6).
  11. GTB (2016). "Gümrük ve Ticaret Bakanlığı, Kooperatifçilik Genel Müdürlüğü, 2015 yılı Zeytin ve Zeytinyağı Raporu, 24s, http://www.nazillitb.org.tr , adresinden 05 Aralık 2016 tarihinde alınmıştır".
  12. KGM (2018). 2017 yılı zeytin ve zeytinyağı raporu. K. G. M. T.C. Gümrük ve Ticaret Bakanlığı.
  13. NTO (2014). Nizip Zeytinyağı Sektör Analizi Raporu, http://www.ika.org.tr, adresinden 05 Aralık 2016 tarihinde alınmıştır. N. T. Odası: 9-10.
  14. Özden, F. (2006). "Türkiye’nin Zeytinyağı Dış Ticareti, Uygulanan Politikalar, Karşılaşılan Sorunlar ve Çözüm Önerileri", Yüksek lisans Tezi, Fen Bilimleri Enstitüsü,  Ege Üniversitesi.
  15. Özkaya, M. T., R. Tunalıoğlu, Ş. Eken, M. Ulaş, M. Tan, A. Danacı, N. İnan & Ü. Tibet (2010). Türkiye Zeytinciliğinin Sorunları ve Çözüm Önerileri. Türkiye Ziraat Mühendisliği VII. Teknik Kongresi (11-15 Ocak 2010). Ankara: 27.
  16. Sakin, R., G. V. Sakin, T. Ö. Abacıgil & M. Kıvrak (2019). Kesin Kayıt Raporu, BAÜN Bilimsel Aaştırma Projeleri (Alt  Yapı Projesi), Edremit Meslek Yüksekokulu Sofralık Zeytin İşleme, Eğitim ve Uygulama Tesisi Altyapısının Oluşturulması ve Geliştirilmesi (BAP-AYP-2017/01).
  17. Savran, M. K. & N. Demirbaş (2009). Türkiye’de zeytin ve zeytinyağı sektörünün gelişimi açısından fidan yetiştiriciliğinin önemi, sorunlar ve öneriler. Tarım-2015, Zeytin ve Zeytinyağı Sempozyumu. Yaşar Üniversitesi, İzmir: 163-178.
  18. Savran, M. K. & N. Demirbaş (2011). "Türkiye’de Sofralık Zeytinde Kalite Sorunu ve Öneriler", U. Ü. Ziraat Fakültesi Dergisi 25(2): 89-99.
  19. TBMM (2008). Meclis Araştırması Komisyonu Raporu, 23. Dönem T.B.M.M. (11.03.2008-11.07.2008) Zeytin ve Zeytinyağı ile Diğer Bitkisel Yağların Üretiminde ve Ticaretinde Yaşanan Sorunların Araştırılarak Alınması Gereken Önlemlerin Belirlenmesi. Esas No: 10/27, 37, 40, 102. Ankara, Türkiye.
  20. Tunalıoğlu, R. (2010). "Türkiye Zeytinciliğinde Tarihsel ve Ekonomik Gelişmeler", Zeytin Bilimi Dergisi 1(1): 15-22.
  21. Tunalıoğlu, R. & O. Gökçe (2002). "Ege Bölgesinde Optimal Zeytin Yayılış Alanlarının Tespitine Yönelik Bir Araştırma", Tarım ve Köyişleri Bakanlığı Tarımsal Ekonomi Araştırma Enstitüsü, Ankara.
  22. Ulus, L., N. Tuncer & Ş. Sözen (2015). "Mesleki Eğitim, Gelişim ve Yeterlilik Açısından Meslek Yüksekokullarının Önemi", Uluslararası Türk Eğitim Bilimleri Dergisi 2015(5): 168-185.
  23. UZZK (2016). "Ulusal Zeytin ve Zeytinyağı Konseyi, 2016-2017 Üretim Sezonu Zeytin ve Zeytinyağı Rekoltesi Ulusal Resmi Tespit Heyeti Raporu, İzmir".
  24. UZZK (2017). "Ulusal Zeytin ve Zeytinyağı Konseyi, 2017-2018 Üretim Sezonu Zeytin ve Zeytinyağı Rekoltesi Ulusal Resmi Tespit Heyeti Raporu, İzmir".
  25. UZZK (2018). "Ulusal Zeytin ve Zeytinyağı Konseyi, 2018-2019 Üretim Sezonu Zeytin ve Zeytinyağı Rekoltesi Ulusal Resmi Tespit Heyeti Raporu, İzmir".
  26. Yıldırım, H., E. Sertel & S. Özmen-Akyol (2017). "Meslek Yüksekokullarının Güncel Sorunlarına İlişkin Öğretim Elemanlarının Görüşleri", Mehmet Akif Ersoy Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi: 287-300.
  27. Yılmaz, Ö. T. (2013). "Türkiye’de ve Avrupa Birliği’nde zeytinyağı politikaları ve Türkiye’nin Avrupa birliği zeytinyağı politikasına uyumu", Tarım Ekonomisi Dergisi 19(1): 35-44.
Görseller:
Yazara aittir.

YORUMLAR

Bu sayfalarda yer alan okur yorumları kişilerin kendi görüşleridir. Yazılanlardan apelasyon.com sorumlu tutulamaz.