BAK襤 ve EYHL襤SLAM YAHYA

Klâsik Türk edebiyat覺 yüzy覺llardan beri kullan覺la kullan覺la, billurlam覺 kelime ve kavramlarla meydana getirilmi eserlerden olumaktad覺r. Bu eserler, içlerinde bar覺nd覺klar覺 binlerce kelime ve bu kelimelerin etkileim içinde olduklar覺 kelime kadrosu sayesinde çok zengin anlamlar tabakalar覺 meydana getirmilerdir. Sözü edilen bu kelime ve kavramlar, airler taraf覺ndan klâsik edebiyat içinde var olan edebî gelenekler dâhilinde kullan覺lm覺t覺r. “arap” kavram覺 da edebiyata yön veren bu kelime kadrosu ve gelenek içinde kendine ilk s覺ralarda yer bulmaktad覺r. arap, 襤slamiyet öncesi ta覺d覺覺 ve 襤slamiyet sonras覺 yüklendii anlamlar ve bu anlamlar覺n oluturduu zengin anlam tabakalar覺 neticesinde klâsik edebiyat覺n vazgeçilmez bir parças覺 olmutur.
Klâsik 襤slam-ark edebiyat覺nda arap ve arap elencelerinin (meclis) anlat覺ld覺覺 eserler genel olarak “Hamriyyat” bal覺覺 alt覺nda deerlendirilmektedir. Bu edebî türün oluumu miladî beinci yüzy覺l覺n balar覺na kadar uzanmaktad覺r. Hatta 襤ran Edebiyat覺 incelenecek olursa Sasaniler döneminde bile “ak ve arap”覺n lezzetini anlatan iirlerin varl覺覺ndan bahsedilebilir.
 
Klâsik Türk Edebiyat覺’na “arap” kavram覺n覺n girii klasik Arap, Emevi, Fars ve 襤ran edebiyat覺, 襤slam öncesi sözlü Türk edebiyat覺 aamalar覺ndan geçerek ve esinlenerek gerçeklemitir. Klâsik Türk Edebiyat覺 “arap” kavram覺n覺 Arap ve Fars kaynaklar覺ndan, 襤slamî motiflere uygun bir ekilde, hicrî ikinci-üçüncü yüzy覺lda balayan dinî-felsefî bir oluum olan tasavvuf görüüyle ilenmi bir ekle büründükten sonra alm覺t覺r. arap, Türk Edebiyat覺nda Arap ve Fars edebiyatlar覺nda olduu gibi bazen tasavvufî, bazen de gerçek anlam覺nda kullan覺lm覺t覺r. 襤slam ile yorumlanan gerçek arap, edebiyatta kendini yava yava tasavvufî bir karaktere oturtmu, geleneksel olarak iirlerde var olmay覺 devam ettirerek farkl覺 anlam daireleri yaratm覺 ve edebiyat覺n vazgeçilmez konular覺ndan biri haline gelmitir. Dolay覺s覺yla klasik edebiyat覺m覺zda “arap” konusu deerlendirilirken tasavvufî düünceler 覺覺覺nda irdelenmelidir. airin iirde kulland覺覺 kelime ve bu kelimelerin oluturduklar覺 anlam tabakalar覺n覺 yorumlayarak airin anlatmaya çal覺t覺覺 düünceye ulamaya çal覺mak hedef olmal覺d覺r.
Baki ve eyhülislam Yahya özelinde airlerin gazellerine bakt覺覺m覺zda, yaad覺klar覺 hayatlar覺nda da özgür düünce, nee, banazl覺a kar覺 duru yani “rind” bir hayat tarz覺n覺 görmekteyiz.
 
Her iki airimizin hayatlar覺nda da baz覺 ortak taraflar bulunmaktad覺r. 16. yüzy覺lda yaam覺 Baki (1526 – 1600) ve 16. ve 17. yüzy覺llarda yaam覺 eyhülislam Yahya Efendi (1561 – 1644) hemen hemen ayn覺 dönemlerde mevki ve öhret sahibi oldular. Asl覺 ortak taraflar覺 her ikisi de din konusunda ilim sahibi müderristiler. Müderrislik d覺覺nda kad覺l覺k, kazaskerlik yapt覺lar. Baki çok istemesine ramen eyhülislam olamad覺 ama Yahya Efendi bu görevde bulundu. 
 
“Kadrini sengi musallada bilip ey Baki

Durup el balayanlar karusuna yaran saf saf”

- Baki

Yukar覺daki dizelerde Baki’nin bu göreve gelememesinde yerine getiremedii vecibelerin belki de bir göstergesidir?
 
Baki; 'Üç Padiah' dönemini görmütür. Babas覺, “Kargazâde” lakapl覺 müezzindir. Ömrü boyunca eyhülislaml覺k makam覺n覺 elde etmeye çal覺m覺sa da baar覺l覺 olamam覺t覺r. iir sahas覺nda “airlerin sultan覺” olarak tan覺nm覺t覺r. iirlerinde la-dini (din d覺覺) konulara yer vermi ve dini konulara girmemeye çal覺m覺t覺r. Kanuni Sultan Süleyman’覺n ölümü üzerine kaleme ald覺覺 “Kanunî Mersiyesi” adl覺 eseri mehurdur.
 
Ferman-覺 aka can iledür inkiyadumuz
Hükm-i kazaya zerre kadar yok inadumuz

Ba emezüz edaniye dünya-y覺 dun içün
Allah'adur tevekülümüz i'timadumuz

Biz mükteka-y覺 zerke-i caha dayanmazuz
Hakk'un kemali lütfunad覺r istinadumuz

Zühd ü salaha eylemezüz iltica hele
Tutd覺 egerçi alem-i kevn-i fesadumuz

Meyden safa-y覺 bat覺n-覺 humdur garaz heman
Erbab-覺 zahir anlayamazlar muradumuz

Minnet Huda'ya devlet-i dünya fena bulur
Baki kalur sahife-i alemde adumuz
 
                                                                Baki
 
Güncel Türkçe Uyarlama
 
Ak覺n ferman覺na boyun emekliimiz ta candan ve yürektendir. Bu uurda al覺n yaz覺m覺za kar覺 zerre inad覺m覺z ve kar覺 koymam覺z söz konusu deildir.


u alçak dünyan覺n birtak覺m geçici menfaatleri uruna aa覺l覺k kimselere boyun emeyiz. Bu yolda bütün tevvekülümüz, bütün güvencimiz Allah'ad覺r. O'nun hükmüne r覺za gösteririz.

Biz geçip gidici mevkii ve makam ile makam ile edinilmi alt覺n ilemeli yast覺klara s覺rt覺m覺z覺 verip dayanmay覺z. Bütün dayana覺z Cenab覺hakk'覺n noksans覺z ve s覺n覺rs覺z lütfunad覺r.


Hele sofuluk ve gözü kapal覺 dindarl覺a asla s覺覺nmay覺z. Velev fesad覺m覺z bütün mevcudat âlemini tutmu bile olsa.

Bizim içkiden anlad覺覺m覺z küpün içindeki safadad覺r. Her eyi, gördükleri d覺 yüzüyle deerlendirip hüküm verenler, bizim meram覺m覺z覺 asla anlayamazlar.
 
Dünya devleti geçip gider ve yok olur ama Allah'a binlerce ükürler olsun ki, bizim ad覺m覺z âlemin sayfas覺nda Baki 

 
kal覺r.
 
eyhülislam Yahya; 襤stanbul'da 1552 y覺l覺nda domutur. Babas覺 III. Murat devrinde eyhülislaml覺k yapm覺 olan Bayramzade Zekeriya Efendidir. Mükemmel ve baar覺l覺 bir medrese eitiminden sonra, devlet görevinde üstün zekas覺 ve derin bilgisi sayesinde h覺zla yükselmitir. Müderrislik ve Kazaskerlikler yapm覺t覺r. Siyasetin içinde olmutur. Üç defa eyhülislaml覺k yapm覺 ve 襤stanbul'da 1644 de ölmütür. Çadalar覺 taraf覺ndan ho sobhet, nüktedan, mütevaz覺, kerim bir zat olarak tan覺nm覺t覺r. Özellikle Sultan IV. Murad taraf覺ndan son derece sevgi ve sayg覺ya lay覺k görülmü; hatta padiah eyhülislam Yahya Efendi'nin elini bile öpmütür. Bu Sultan döneminde al覺覺lm覺 geleneklerin aksine eyhülislam Yahyâ Efendi, uur getirir inanc覺 ile, IV. Murad'覺n Revan Seferi ve Irak Seferi kat覺lm覺t覺r.
 
Sun sâgar覺 sâkî bana mestane desinler,
Uslanmad覺 gitti gör o divane desinler.


Peymanesini her kii toldurmada bunda,
Simden gerü bu mescide meyhane desinler.

Dil hanesini y覺k, koma ta üstüne ta覺n.
Sen yap an覺 eller ana virane desinler,

Gönlünde senin gayr ü siva sureti neyler
Lây覺k m覺 bu kim Kabe'ye büthane desinler

Yahya'n覺n olup sözleri hep s覺rr-覺 muhabbet,
Yârân iidip söyleme yâbâna desinler.

                                                                     eyhülislam Yahya

Güncel Türkçe Uyarlama
 
Sakî, içki kadehini sun bana sarho desinler
Uslanmad覺 gitti, gör o divane desinler.


Barda覺n覺 her kii doldurmada burada
Bundan sonra bu mescide meyhane desinler

Gönül evini y覺k, ta üstünde ta koma,
Sen yap onu, eller ona virane desinler.

Senin gönlünde ondan bakas覺n覺n sureti ne arar?
Lây覺k mi bu Kabe'ye puthane desinler!

Yahya'n覺n sözleri hep muhabbet s覺rr覺na dairdir
Dostlar iitip 'yabana söyleme' desinler.

iirlerde yaz覺lan her eyin gerçek hayatla bire bir örtümesinin o iiri okuyanlar taraf覺ndan beklenmemektedir. arap içen, içki âleminde olan airlerimiz olduu gibi, dini bir makamda bulunan eyhülislâmlar覺n, müderrislerin 襤slamî gereklerin mubah görmeyip reddettii arap; meyhane, içki meclisi gibi kavramlar覺 iirlerinde sürekli ve 覺srarl覺 bir ekilde söz konusu etmelerinde günümüzden bak覺ld覺覺nda bir çeliki ve tutars覺zl覺k yaratabilir. Ancak bunun nedeni arap, içki, mey, meyhane kavramlar覺n gerçek manalar覺n覺n ötesinde birer sembol olarak baka eyleri ifade etmek için kullan覺lmalar覺na dayan覺r.
Dîvan iirinin önemli bir özellii iirde, çok anlaml覺l覺覺n ve anlam çeitliliinin aranmas覺d覺r. Zira bu gibi anlam çar覺覺mlar覺 eski iirin can damar覺n覺 ve as覺l hedefini oluturan en önemli besleyici kaynaklar覺d覺r. Divan airleri ite bu gelenek içinde bu tür anlam çeitlilii kazanm覺 kavramlar覺 kullanmaktan çekinmemilerdir. Çünkü kelimelerin gerçek, mecazi ve tasavvufî anlamlar覺n覺 kullanarak iirin anlam katmanlar覺n覺 çoaltmak da bir tür hüner gösterisiydi. Dîvan airlerinin iirlerinde özellikle sofu, ikiyüzlü kiilerle ura覺p, bu kiileri k覺zd覺rmak için iirlerinde birkaç anlama gelen kelimeleri tercih etmektedirler.
 
Divanlara bak覺ld覺覺nda neredeyse her gazelde bir ya da birkaç beyit araptan veya arapla ilikili kelimelerden bahsetmektedir. Klâsik edebiyatta eser veren airler bu edebiyat gelenei çerçevesinde iirlerini ilemeye çal覺m覺lard覺r. Bunun sonucunda ortaya kar覺覺k, anla覺lmas覺 zor, yanl覺 anla覺lmas覺 olas覺 beyitler ve gazeller ç覺km覺t覺r. Unutulmamal覺d覺r ki iirler, yaz覺ld覺klar覺 ve üretildikleri toplumla beraber o dönemin o yüzy覺l覺n ürünleridir. Bu nedenle özelikle klâsik iirleri incelerken airlerin mevcut gelenek çerçevesinde kulland覺覺 kelimeler ve oluturduklar覺 anlam tabakalar覺 göz önüne al覺nmal覺, düünülmeli ve deerlendirilmelidir. 

YORUMLAR

Bu sayfalarda yer alan okur yorumlar覺 kiilerin kendi g繹r羹leridir. Yaz覺lanlardan apelasyon.com sorumlu tutulamaz.

Kudret KARAN - 08.06.2017 08:49
cok g羹zel adete zamanda yolculuk yaparak eyh羹lislam Yahyan覺n iirlerin tad覺na doyamad覺m.....