Phalaenopsis Orkidelerin Evde Bakımı

Çok değil bundan 10 sene önce evlerimizde orkidelerimizin olacağı söylenseydi inanmazdık. Tek kandili çiçekçilerde yüksek fiyata satılan Cattleya’lar ve dal orkide diye bildiğimiz Phalaenopsis’ler çiçekçi dükkânlarının vitrinlerini yüksek fiyatlara süslerdi. Seralarda ve çiçekçilerde ilk kez saksılı orkideler görüldüğünde hızla satıldılar ve yine aynı hızla evlerde öldüler. Sonra meraklıları arttı, bakımları öğrenilmeye başlandı, fiyatlar düştü, bahçe marketler sayesinde neredeyse bütün evlere ulaştı.

En yaygın olan orkideler ise Phalaenopsis’ler. Uzun süre çiçekli kalmaları, az su istemeleri ve bir sonraki seneye tekrar çiçek açmaları bu orkideyi en çok beğenilen ve evlerde de en çok yetiştirilen çeşit yapıyor. Yazımızın konusu olan Phalaenopsis orkideden bundan sonra kısaca phal veya orkide diye söz edeceğim.  Meraklıları arasında da phal diye biliniyor.
Phallerin çiçekleri ev şartlarında çok uzun süre yaşar. Eğer bol goncalı, çok kandilli bir bitki almışsanız evinizde 1-2 ay boyunca çiçekli kaldığını göreceksiniz. Phaller tabiatta ağaçların üzerindeki kovuklarda, dalların gövdeyle birleştiği noktalarda yetişirler. Ancak asalak bitkiler değildir. Ticari olarak yetiştirilen hibrit orkidelerin çiçekleri her ne kadar çubuklarla desteğe alınmış ve kaldırılmışsa da doğada bu çiçekler sarkıcıdır. Doğal yetişme alanları, Kuzey Avustralya,  Yeni Gine, Filipinler, Malezya, Hindistan, Tayvan,  Borneo ve Endonezya adalarıdır.

Yetiştirilmesi
 
Ortam, ışık ve sıcaklık:
Yetiştiği doğal ortamda sıcak 26 – 32ºC, nem is çok yüksektir. Yarı gölge ortamları tercih eder. Bu yüzden evlerimizde kuzey ve doğu pencerelerinde yetiştirmek için idealdir.21- 22ºC sıcaklıklar phaller için sınırdır. Evlerimizde kış boyunca 26-32ºC sıcaklık sağlamamız imkânsız, bu yüzden nemi de düşürmek gerekir. Kışın 21-23ºC lerde yaşam sürdürmekteyiz. 21ºC orkideler için serin sayılmaktadır.
 
Serin bir ortamda orkidemizi nemlendirmek hastalıklara davetiye çıkarmaktır. 24ºC altında orkideler sıcaklık stresine girer. Kalorifer peteğinin yanına alın ve bir kaba su doldurun. İçine küçük çakıllardan koyun. Sonra bunun içine su koyduktan sonra üzerine tel ızgara yerleştirin ve bu tel ızgaranın üzerine orkidenizi koyun. 15 günde 1, azot açısından düşük bir sıvı gübre ile orkidenizi besleyin. Önce içme suyuyla sulayın, sonra sıvı gübre eklediğiniz su ile sulayın.

Yetiştirme Ortamı (Saksı harcı):
Phaller asidik ortamda yetişirler. Organik maddeden de hoşlanmazlar. Bu sebeple harçlarına toprak, organik gübre vs. konulmaz. İdeal yetiştirme harcı ise agaclar.net’in efsanevi orkide ve etobur bitki uzmanı  rahmetli  kimyager Dr. Garo Mirzahanyan’ın kendi kullandığı ve önerdiği  terkiptir.
 
  • %60 fıstık çamı kabuğu (harçta kullanacağımız çam kabukları yıkanmış, kurutulmuş ve fırınlanmış olmalıdır. Aluminyum folyoya sarılı olarak bir tepside 150ºC ısıtılmış fırında bir saat tutulmalı ve sonra soğuyana kadar fırın içinde kapalı tutulmalıdır. Kabuklar 0,3-1 cm büyüklüğe kadar ufalanmalıdır.)
  • % 20 asidik torf (Mümkünse sphagnum yosunu),
  • % 10 odun kömürü kırıntısı
  • % 10 strafor kırıntısı
Bu karışıma istenirse bir miktar tabii şişe mantarı kırıntısı da eklenebilir. Eklenen miktar torf miktarından düşülür. Orkide harcı diye içinde ne olduğundan %100 emin olmadığınız uyduruk paketli harçları kullanmak yerine kendiniz harç hazırlayınız.

 
Bakım

Nasıl bir saksı:
Orkidelerin saksısı şeffaf olmalıdır. Şeffaf saksınızı dekoratif bir başka saksı içine koymayın. Phallerin kökleri fotosentez yapar yani siz onu başka zarf bir kaba koyarsanız ışık alamayacağı için fotosentezi de engellemiş olursunuz. Dünyanın her yerinde phaller şeffaf saksılarda üretilir ve satılırlar.

Sulama ve nem:
Orkidelerin sulanması bakımın çok önemli bir parçasıdır. Artık evlerimizde bolca bulunabilen ters ozmos arıtma sistemlerinin suyu en iyisidir. Kireçli su orkide için ölüm fermanı demektir. Akü suyu, ütü suyu gibi isimlerle satılan sular da uygundur. Kaynatılıp dinlendirilmiş ve sonrasında süzülüp havalandırılmış su da kullanılabilir. Bazı içme suları da düşük ph lı olup güvenle kullanılabilirler. Dinlendirilmiş temiz yağmur suyu da uygundur.

Peki, nem sağ nasıl sağlanacak? Tropik ortamda bol nem olduğunu düşünürsek evde de buna benzer bir ortam yaratmanın ne kadar zor olduğu ortaya çıkar.

Büyükçe sığ bir kaba çakıl taşlarını koyup üzerine bir ızgara yerleştirelim. Suyla dolduralım. Phal saksılarını da bu ızgaranın üzerine koyalım. Izgara, saksıların su ile doğrudan temasını keser.  Orkide saksısı suyun içinde olmamalıdır. Su buharlaştıkça takviye edilir. Böylece saksılar arasında nemli bir hava sağlanır. Kalorifer peteğinizin üzerine bu düzeneği yerleştirir ve suyunu sürekli eklerseniz oluşan ısı ve nem phallerinizin kış stresini önler.

Ne sıklıkta sulayacağınız konusuna gelince. Haftanın bir gününü (örneğin pazar gününü) sulama günü olarak belirleyip, sabah saatini sulama için ayırın. Özellikle akşam sulamalarından kaçının. Köklerin gece ıslak kalması çürümelere yol açar. Hafta arasında ilave su vermeyin.

Sulama yöntemi:
Haftada bir kez saksıyı sabah erkenden bitkinin kök boğazına kadar suya batırıp içinden tüm kabarcıkların çıkmasını bekleyip sonra sudan çıkarın. 10 dakika kadar süzülmeye bırakıp sonra yerine alın. Bu arada çiçeğin göbeğine su gelmemesine azami dikkat edin. Eğer göbek hunisine su gelirse mutlaka bir parça kâğıt havluyu sivriltip iyice kurulayın. Kulak temizleme çubuğu da kullanabilirsiniz. Suyu tamamen kurulamanız çok önemli. İki sulama arasında saksı harcınızın iyice kuruması gerekir. Saksıyı elinize alıp kaldırın, çok hafif hissediyorsanız suyu kurumuş yeniden sulayabilirsiniz demektir. Şeffaf saksınıza dıştan baktığınızda saksı duvarlarının iç yüzeyinde su damlacıkları görmemelisiniz. Emin değil misiniz? Öyleyse bir gün daha bekleyin. Sulama sonrası saksıları tekrar aynı ışık aldıkları pozisyonda yerleştirin, çevirmeyin.

Gübreleme:
Ayda bir kez azot oranı düşük bir sıvı gübre verin. NPK oranı 6.15.10 veya 7.10.10 gibi düşük azotlu bir gübre seçin. Sıvı gübreyi etiket dozunun 4 katı oranında sulandırın. Özel orkide gübresi kullanıyorsanız üretici tavsiyesine göre etiket dozunu verebilirsiniz. Saksı harcına hiçbir şekilde toz veya granül gübre katmayın. Gübrelemeyi sulama sonrası yapın. Önce sulayın, harç ıslansın, sonra gübre verin. Asla kuru harcı gübrelemeyin, kökleri yakarsınız bunu fark etmeniz de aylar sürer, ne olduğunu da unutmuş bile olursunuz.

Phallerde yaprak gübrelemesi de yapılabilir. Yaprak gübrelemesi yapacaksanız sabah erkenden yapraklara gübreli su püskürtün. Çok fazlaca yapraklardan akacak şekilde fıs fıslamayın, ince sis gibi atan bir alet seçin. Bu işlemi sabah yapın ve gübreli su yapraklarda kurudukça 2-3 kez daha tekrarlayın. Bu arada göbekte gübreli su toplanırsa kurulamayı unutmayın. Yaprakların geceye kuru girmesi de çok önemli.
Saksı değiştirme:
Phallerin saksı değişimi ihtiyacı çok azdır.  Şeffaf satın aldığınız saksısı uzun yıllar yeterlidir. Saksısını büyütmek yerine farklı bir şey yapıp saksı harcını değiştirmek yeter. Çok gerekirse bir numara büyük saksıya alınabilir. Saksı harcı olarak yukarıda tarifini verdiğimiz Dr. Garo karışımı kullanılır. Saksı değiştirirken veya harç yenilerken yapmanız gerek ölü kuru veya içi boşalmış kökleri kesmektir. Aynı şekilde artık açıp geçmiş ve kurumuş çiçek sapları da 2-3 cm den kesilip uzaklaştırılır. Kestiğiniz sap veya köklerin yara yerine odun kömürü tozu veya toz tarçın sürebilirsiniz. Bu sırada kullanacağınız makasın mutlaka temiz olmasına dikkat edin. Gerekirse alkol veya çamaşır suyu ile makası temizleyin.

Saksıyı boşaltın, kök ve dal temizliği yapın, boşalttığınız kabı yıkayın, temizleyin ve yeniden öyle harç doldurun.
En geç iki senede bir saksı harcını ilkbahar sonu yaz başı yenileyin.  Ancak bitki çiçekliyse veya çiçek sürgünü vermişse harç yenileme çiçeklenme sonrasına ertelenir.

 
Çiçeklenme:
Günler kısalmaya, havaların soğumaya başlaması gece gündüz sıcaklık farklıları da artmaya başlayacak ve orkideleriniz çiçek sürgünü verecektir.  Gece gündüz sıcaklığı sürekli eşitse çiçeklenme olmaz. Orkideniz çiçek sürgünü çıkardıktan sonra sulamaya ve ışığa çok dikkat edin. Gerekirse bol ışıklı bir yere alın. Az ışık hem çiçeklerin hem de tomurcukların dökülmesine sebep olur. Çiçek sürgününü uzayınca yumuşak bir bağla bağlayarak desteğe alın. Sürgün 15 cm uzayıncaya kadar serbest bırakın. Sonrasında dikkatlice ve kırmadan uç noktasını da ellemeden bir çubuğa bağlayın. Bağı da esnek ve yumuşak olsun. Çiçeklenme sırasında gübrelemeye dikkat edin, 15 günde bir gübreleme yapın. Saksınızın yanında muz, elma gibi bir meyve tabağı bırakır da unutursanız eyvah. Meyvelerin sentezleyeceği etilen gazı goncaları açtırıp çiçekleri dökecektir.

Çiçekler geçtikten sonra çiçek sapının dipten 2/3 oranına denk gelen noktada yer alan çiçek gözünün 2 cm üzerinden kesilir. Orkideniz genelde bu gözden tekrar bir çiçek filizi verecek ve yeniden çiçeklenecektir.

Püf noktası: 
Gözün üzerindeki minik yaprakçık kesinlikle kurumamış olmalı. Göz sürene kadar da yeşil kalmalı ve beyaza dönmemelidir. Böyle bir durumda bitkinin yorulmaması adına kesilir. Beyazlaşırsa çiçek veya yavru sürgünü vermez.

Yavru oluşması (Keiki):
Orkidelerin sürgünlerinde çiçek yerine bazen bir minik yaprakçık görünür. Sonra bir bakarsınız o yaprakçık minik bir yavru orkideymiş aslında. İşte phalin bu verdiği yavruya KEİKİ denir. Keiki oluşumunu teşvik etmek için çiçek sapını ana bitkiden 3 göz sonraki gözün üzerinden kesmek gerek. Sonrasında phaliniz i bir hafta süreyle sıcak ve karanlık yerde tutun. Keiki için bitkinizi bir hafta kadar sıcak ve karanlık bir yerde tutun. Hatta gözün üzerindeki yaprakçığı kaldırıp bir miktar köklendirme Mümkün ise göz kapakçığını örten yaprağı kaldırıp köklendirme hormonu sürebilirsiniz. Bunun için özel keiki-boost ürünleri de bulunmakta. Keiki oluştuktan sonra dal üzerinde büyütülür ve kök vermesi beklenir, sonrasında da kesilip ana bitkiden ayırılır ve ana bitkininkiyle aynı şekilde hazırlanmış saksı harcına dikim yapılır. Böylece orkidenizden yavru almış olursunuz.

 
Hastalık ve zararlılar:
En önemli hastalıkları kök çürümeleri ve yaprak lekeleridir. Kültürel tedbirlere azami dikkat edilip orkidede toksik olmadığı denenmiş fungusitler kullanılabilir. Zararlısı ise pamuklu bitlerdir. İlaçlamak yerine alkole batırılmış bir fırça yardımıyla mekanik mücadele önerilir.

Kaynaklar:
  1. Kişisel tecrübeler
  2. Dr. Garo Mirzahanyan özel görüşmeler.
  3. http://bit.ly/1NiTzxk
Görseller:

 http://www.agaclar.net

YORUMLAR

Bu sayfalarda yer alan okur yorumları kişilerin kendi görüşleridir. Yazılanlardan apelasyon.com sorumlu tutulamaz.

Fatma kenar - 09.06.2017 13:01
Benim orkidemde ustten yaprak verirken en alttaki yaprak mutlaka curuyor sulamadanmi acaba bilgi vetebilirmisiniz birde haftada 1 kez suluycam dogrumu anladim donerseniz cok sevinicem
murat - 08.05.2016 14:13
çok bilgilendirici olmuş ama keiki ayırma ile ilgili daha fazla bilgi verebilir misiniz lütfen
Eren Güven - 30.11.2015 22:15
Şimdiye kadar okuduğum en açıklayıcı, en kapsamlı orkide bakımı yazısı olmuş, cattlea orkideleri de anlatacak mısınız?