Meyve Türlerinde Aşı ile Çoğaltım

Yazar: Müge Şahin
 
Sizlere bu ay bir önceki yazımda ana hatlarıyla bahsettiğim çoğaltım yöntemlerinden, meyve yetiştiriciliğinde yaygın olarak kullanılan aşı ile çoğaltım yöntemlerini ayrıntılı bir şekilde anlatmaya çalışacağım.

Vegetatif (eşeysiz) çoğaltım yöntemlerinden biri olan aşılama yöntemi, iki bitki parçasının tek bir bitki oluşturacak şekilde kaynaştırılması sanatıdır ve modern meyve yetiştiriciliğinde gerekli olan en eski ve en önemli teknolojilerden birisidir. Doğada doğal yollardan meydana gelen aşılamalardan ilham alınarak, ilk olarak meyvecilikte kullanılmaya başlanan aşılamanın tarihi milattan önce 1000’li yıllara dayanmaktadır. Aşılama ile ilgili ilk yazılı kanıt ise M.Ö.412 yılında Pseudo Hippocrates’in aşı üzerine yazmış olduğu eserdir. Meyve türlerinin Orta Asya'dan Avrupa'ya geçişinde de aşılamanın etkisinin önemli bir payı olduğu düşünülmektedir.  Aşılamanın ne amaçlarla yapıldığı ve çeşitleri hakkında bilgi vermiştim. Hatırlamak için lütfen önceki yazıma bir göz gezdirelim. Daha önce de bahsettiğim gibi meyvecilikte uygulanan aşı yöntemleri göz ve kalem aşı olmak üzere iki ana başlık altında toplanmaktadır. Göz aşıda aşı materyali olarak tek bir göz kullanılırken kalem aşılarda ise birden çok göz içeren bir yıllık sürgünler kullanılır.

Tüm aşı yöntemlerinde, aşı gözünün yukarıya bakacak şekilde anaca yerleştirilmesi ve aşının hava almayacak şekilde uygun malzemelerle kapatılmasına dikkat edilmeli ve aşılamadan önce ve sonrasındaki bir haftalık süreçte fidanların düzenli sulanmasına özen gösterilmelidir. Anaçtan çıkan sürgünler ise sürekli olarak temizlenme ve aşı gözünün güçlü bir şekilde tek başına sürmesi sağlanmalıdır. 

Aşı yapmadan önce;
  • Neden aşı yapmak istiyorum? (çeşit değiştirme, gençleştirme vs.)
  • Ne zaman aşı yapmalıyım? (kalem aşı-göz aşı, zamanları)
  • Hangi malzemeleri kullanmalıyım?
  • Hangi anaçları kullanmalıyım?
  • Kalemleri ve anacı nasıl elde edebilirim?
  • Anaç ve kalem arasında uyuşmazlık var mıdır?
sorularının cevaplanması gerekmektedir. Ne amaçla aşı yapacağımızı belirledikten sonra amaca uygun bir yöntem seçilerek, uygun zamanda ve uygun malzemelerle aşının yapılması aşı başarısını arttıracaktır.

Göz Aşıları

Göz aşılarında, aşılama zamanını belirleyen en önemli faktör, bitkinin kabuk vermesi, yani kabuğun odun tabakasından bozulmadan ayrılmasıdır sadece yonga göz aşısında, göz odun dokusu ile birlikte aşılanır. Tek bir göz içeren bitki parçaları aşı materyali olarak kullanılır.

Göz aşıları yapıldığı döneme göre ikiye ayrılmaktadır. İlkbaharda ağaçlara su yürüyünce ve aşı gözü olgunlaştığı zaman yapılan ve yapıldığı dönemde süren aşılar sürgün göz aşıları, temmuz ayından itibaren başlanıp anaçlardan su çekilinceye kadar devam ve bir sonraki yıl ilkbaharda süren aşılar ise durgun göz aşıları olarak adlandırılır.

Sürgün göz aşılarında göz, anaca takıldığı yıl uyanır, 10-15 gün sonra tutar ve sürer. Sürgün göz aşıları daha çok büyüme mevsimi uzun olan ılıman iklim bölgelerinde uygulanmalıdır. Aynı yıl içerisinde iki farklı dönemde yapılabilir.  İlkbahar erken sürgün göz aşısı ilkbaharda ağaçlara su yürüyünce yapılır. Bir önceki yılın sürgünleri kullanılır. Aşıdan yaklaşık iki hafta sonra aşı kaynayınca aşı gözünü büyümeye zorlamak için anacın, aşı gözünün hemen üzerinden kesilmesi gerekir. Bu arada anaçtan çıkan sürgünler sürekli olarak temizlenmelidir. Haziran göz aşısı mayıs-haziran aylarında o yılın yeni sürgünlerden gözler alınarak yapılır ve odun gözlerinin çabuk olgunlaştığı türlerde kullanılır. Durgun göz aşıları özellikle yazları kısa, kışları sert geçen bölgelerde uygulanır. Aşı kalemi olarak o yıl süren ve pişkinleşmiş yani olgunlaşmış gözler kullanılır ve tepe kesimi yapılmaz. Durgun ve Haziran ayında yapılan sürgün göz aşılarında alınan aşı kalemleri içerisinde su olan bir kovada ve mümkünse gölgede tutularak fazla bekletilmeden kullanılmalıdır.

T Göz Aşısı
 
Gözler pişkinleşmiş bir yıllık sürgünlerin orta kısımlarından alınmalı ve dalın yaprakları göz alma işleminden önce 0,5 cm sap bırakılarak kesilmelidir. Gözü çıkartmak için gözün yaklaşık 1-2 cm kadar altından bıçakla yukarıya doğru gözü 1 cm geçene kadar kesime devam edilmelidir. Öze, yani yaprak sapındaki tomurcuğa zarar vermeden içerideki odun tabakası kabuktan ayrılmalıdır.

Aşı yapılacak anaçta ise dal ve yapraklardan temizlenir. Toprak seviyesinden 15-20 cm yukarıdan aşı bıçağıyla T şeklinde bir çizik yapılır ve aşı bıçağının tersi ile T’nin kanatları açılarak kalemden çıkartılan göz yukarıdan aşağıya doğru yerleştirilir. Göz mutlaka yukarı doğru bakmalıdır. Daha sonra hava almayacak şekilde aşı bağıyla bağlanır. Aşı bağı, 15 gün sonra kesilir. Sürgün aşı yapıldıysa tepe kesimi yapılır, durgun aşıda tepe kesimi yapılmamalıdır.

Yağmurlu bölgelerde yağmur sularının açılan T içerisine girmemesi ve enfeksiyon oluşmaması için Ters T Göz Aşısı uygulanmaktadır. T göz aşısından tek farkı anaçta kesim ters T şeklinde ve aşı gözü alınırken de kalemdeki kesimin üstten alta doğru yapılmasıdır.
 
Yama Göz Aşısı

Kalem üzerinden bir göz bulunan kare veya dikdörtgen biçimindeki bir kabuk parçası çift ağızlı aşı bıçağı ile kesilip çıkartılır ve anaç üzerinde toprak seviyesinden 15-20 cm yukarıdan aynı büyüklükte bir kabuk parçası çıkartılarak kalemden kesilen parça buraya yerleştirilir. Göz mutlaka yukarı doğru bakmalı ve parça büyüklükleri iyi ayarlanmalıdır. Eğer parça büyüklüğü tam olarak ayarlanamazsa aşı tutma başarısı düşer. Hava almayacak şekilde aşı bağı ile bağlanır. Aşı kalemleri günlük olarak alınıp içi su dolu kova veya nemli bir çuvala sarılmış olarak gölgede tutulmalıdır ve anaç ve aşı kaleminin çok iyi kabuk vermesi gerekmektedir. Bu aşı ceviz ve pikan gibi kalın kabuklu meyve türlerinde başarılı bir şekilde uygulanmaktadır.

 
Yongalı Göz Aşısı
 
Bu aşı olgun aşı gözünün bulunduğu her dönemde gerçekleştirilebilir ve anacın ve kalemin kabuk vermesini beklemeye gerek yoktur. Yongalı göz aşısı, durgun mevsimin dışında, Nisan ve Mayıs aylarında, arazi koşullarında bir önceki yılın durgun gözlerinden kalem alınıp muhafaza edilerek de yapılabilir. Bu aşıda en önemli nokta, anaçta açılan boşluğa yongalı gözün çok iyi yerleştirilmesi ve bağlanmasıdır. Aşıda kullanmak istediğimiz bir göz, altında bir odun parçası (yonga) taşıyacak biçimde aşı gözü çubuğundan çıkarılır ve benzer bir kesimle anaçtan çıkarılan aynı büyüklükteki yonganın yerine yerleştirilir. Eğer göz daha dar ise anaç üzerinde bir tarafa yanaştırılarak aşı bağı ile sıkıca bağlanmalıdır.
 
 
Kalem Aşıları

Üzerinde birkaç uyur göz bulunan ve bir yıllık sürgünlerden alınan dal parçalarına kalem denilmektedir. Kalem aşıları, genel olarak ilkbaharda vejetasyon başlangıcında yapılır. Kalemler durgun dönemde ağaçlardan alınıp aşı zamanına kadar muhafaza edilmelidir. Pratikte en çok kullanılan kalem aşıları kakma, çoban aşısı, yarma ve ingiliz aşısıdır. Kalem aşılarında anaç ve kalemin kambiyum dokularının üst üste gelmesi ve hava almayacak şekilde bağlanması önemlidir.

Kabuk (Çoban) Aşı

Büyük ağaçlarda yaygın olarak kullanılan bir yöntemdir ve erken ilkbaharda anacın kabuk verdiği fakat gövdede çok güçlü su akışının olmadığı dönemde yapılmaktadır. Anaç keskin bir testere ile düzgün bir şekilde kesilerek serpet ile düzeltilir. Anacın kabuğu, aşı bıçağı ile yukarıdan aşağıya doğru odun tabakasına kadar ve 5-6 cm uzunlukta çizilir ve kabuk kaldırılarak, tek yöne meyilli olarak keskin bir aşı bıçağıyla kesilen üzerinde en az iki göz bulunan kalem kabukla odun dokusu arasına yerleştirilir. Anacın kalınlığına göre iki veya daha fazla kalem kullanılabilir. Karşı karşıya getirilen bütün yüzeyler, aşı macunuyla kapatılmalıdır. Kalemlerin tepe kısmında su kaybetmemesi için bant vb. malzemelerle sarılmalıdır. 
Yarma Aşı

Genellikle çeşit değiştirme amacıyla yapılan ve yaygın olarak kullanılan bir yöntemdir.  Gövdesi bilek kalınlığında küçük ağaçlara veya büyük ağaçların ana dallarına, ilkbahar döneminde anaca su yürüdüğü zaman yapılmaktadır. Aşı yapılacak anaç Anaç keskin bir testere ile düzgün bir şekilde kesilerek serpet ile düzeltilir. Aşı baltası ve tokmak kullanılarak anacın merkezinden ve aşağıya doğru 5-7,5 cm uzunluğunda yarılır. Kalemler, en alt gözün yanından ve kalemin alt kısmına doğru 2,5-5 cm uzunluğunda iki taraftan düzgün ve uca doğru incelecek şekilde kesilir ve anaçla kalemin kambiyum tabakaları çakıştırılarak yarıklara yerleştirilir. Anaç ve kalemde açılan yara yerleri havayla temas etmeyecek şekilde macunlanıp aşı bağı ile aşı yeri bağlanmalıdır.
Kakma Aşı
 
Kakma aşı 7,5–10 cm ve daha kalın dallara ve gövdeye uygulanabilir ve kalemler iyi muhafaza edildikleri takdirde ilkbaharda büyüme döneminin başlangıcına kadar yapılabilmektedir. Anaç keskin bir testere ile düzgün bir şekilde kesilerek serpet ile düzeltilir. Anacın üst kısmında 4-5 cm uzunlukta V şeklinde bir yuva açılır. Kalemler en alt gözün karşısından aşağı doğru incelecek şekilde üçgen kesim yapılır. Kalem, açılan V şeklindeki oluğa tam olarak oturacak şekilde anaca yerleştirilir ve anaçla kalemin kambiyum tabakaları birbiriyle temas etmelidir. Anaç ve kalemde açılan yara yerleri havayla temas etmeyecek şekilde macunlanıp aşı bağı ile aşı yeri bağlanmalıdır.
Köprü Aşı

Genel olarak bazı nedenlerden dolayı meydana gelen yaraları onarmak için kullanılan bir yöntemdir ve ilkbaharda büyüme döneminin başlangıcına kadar yapılabilmektedir. Birkaç farklı yöntemi vardır. Anaçta onarılması istenen bölge temizlenir ve kalemlerin uçları düzgün ve dikdörtgen şekilde yontulur. Yara yerlerinin alt ve üst tarafında her kalem için 5-7 cm uzunlukta kabuk parçası çizilerek çıkartılır. Çizilen kabuğun 1-1,5 cm’lik dil kısmı bırakılıp gerisi kesilip atılır. Kalemler anaçta hazırlanan yerlerine yerleştirilir ve anaç ve kalemde açılan yara yerleri havayla temas etmeyecek şekilde macunlanıp aşı bağı ile aşı yeri bağlanmalıdır.
İngiliz Aşısı (Dilcikli/Dilciksiz)

Göz aşısının başarı oranının düşük olduğu türlerde kullanılmaktadır. Bu yöntemde kalem ve anacın aynı kalınlıkta olması gerekir. Dilciksiz aşıda kalemin anaca yerleştirileceği tarafı, tek yöne meyilli olarak keskin bir aşı bıçağıyla kesilir ve kalemin ilk gözünün dışa bakmasıdır. Anaçta kalemin yerleştirileceği taraf, 2–2,5 cm uzunluğunda meyilli olarak ve kalemdeki kesik ile aynı uzunlukta olacak şekilde kesilir. Hazırlanan kalem ve anacın kesilen yüzeyleri kambiyum tabakaları çakışacak şekilde bir araya getirilerek aşı bağıyla bağlanır.
Dilcikli aşıda kalem ve anaç yüzeylerine birbirine karşı gelecek şekilde dilcik açılır ve dilcikler birbirine geçecek şekilde karşılıklı olarak yerleştirilir. Hazırlanan kalem ve anacın kesilen yüzeyleri kambiyum tabakaları çakışacak şekilde bir araya getirilerek aşı bağıyla bağlanır.


 
Kaynaklar:
  1. Ağaoğlu, Y. S., Çelik, H., Çelik, M., Fidan, Y., Gülşen, Y., Günay, A., Halloran, N., Köksal, İ., Yanmaz, R., 2001. Genel Bahçe Bitkileri, Ankara Üniversitesi Ziraat Fakültesi, Yayın no: 5.
  2. Barut, E., 2012.  Meyvecilik tekniği. Ed. Gerçekcioğlu. R., Bilginer, Ş., Soylu, A., Genel Meyvecilik. Nobel Yayıncılık, ss. 486, ISBN: Yayın No: 351.
  3. Juniper, B.E., and J. Maberly. 2006. The story of the apple. Timber Press, Portland, OR.
  4. https://bit.ly/2IU1tUc
  5. Tarım teknolojileri. Aşı tekniği. Milli Eğitim Bakanlığı.2014.
Görseller:
Yazara aittir.

YORUMLAR

Bu sayfalarda yer alan okur yorumları kişilerin kendi görüşleridir. Yazılanlardan apelasyon.com sorumlu tutulamaz.