{"id":5162,"date":"2026-04-11T10:17:32","date_gmt":"2026-04-11T10:17:32","guid":{"rendered":"https:\/\/apelasyon.com\/doga-ve-cevre\/dogadan-gizli-sakli-geofitler\/"},"modified":"2026-08-10T07:23:45","modified_gmt":"2026-08-10T07:23:45","slug":"dogadan-gizli-sakli-geofitler","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/apelasyon.com\/it\/doga-ve-cevre\/dogadan-gizli-sakli-geofitler\/","title":{"rendered":"Do\u011fadan Gizli-Sakl\u0131: Geofitler"},"content":{"rendered":"
\n

Yazar: Selay DO\u011eAN Dr.<\/p>\n

Geofitler, toprak alt\u0131nda bulunan ve yap\u0131lar\u0131 gere\u011fi so\u011fan, tuber, rizom, korm olarak da adland\u0131r\u0131lan, besin ve su depo etmeye yarayan organlara sahip olan bitkilerdir. Yeti\u015ftiricili\u011fi yo\u011fun olarak yap\u0131lan ve ticari kar pay\u0131 y\u00fcksek olan bir bitki grubu geofitler, bitkiler aleminin tohumlu bitkiler (spermatophyta) b\u00f6l\u00fcm\u00fcn\u00fcn, kapal\u0131 tohumlu bitkiler (angiospermae) alt b\u00f6l\u00fcm\u00fc, tek \u00e7enekli (monocotyledoneae) ve \u00e7ift \u00e7enekliler (dicotyledoneae) s\u0131n\u0131f\u0131nda yer almaktad\u0131rlar.<\/p>\n

Yaz aylar\u0131n\u0131n kuru s\u0131caklar\u0131nda \u00e7o\u011fu dormant (dinleme ya da uyku hali) olan geofitlerin varl\u0131\u011f\u0131ndan eser olmasa da, uygun nem ve s\u0131cakl\u0131\u011f\u0131 kar\u015f\u0131yabilecekleri sonbahar-ilkbahar aylar\u0131nda toprak \u00fcst\u00fc organlar\u0131 yeniden belirmeye ba\u015flar. Canl\u0131lar\u0131n b\u00fcy\u00fck bir k\u0131sm\u0131 i\u00e7in zorlu ve \u00e7etin ge\u00e7en d\u00fc\u015f\u00fck s\u0131cakl\u0131klar\u0131n g\u00f6r\u00fcld\u00fc\u011f\u00fc k\u0131\u015f aylar\u0131, geofitlerde dormansinin k\u0131r\u0131lmas\u0131, yaprak ve g\u00f6vdenin uzamas\u0131 ve bu bitkilerin sa\u011fl\u0131kl\u0131 bir \u015fekilde \u00e7i\u00e7eklenmesi i\u00e7in neredeyse bir gereksinimdir. Bu nedenledir ki, \u00e7o\u011fu g\u00f6steri\u015fli \u00e7i\u00e7eklere sahip olan geofitlerin baz\u0131lar\u0131 adeta bahar\u0131n geli\u015fini m\u00fcjdelerler.<\/p>\n

\"A)<\/p>\n

T\u00fcrkiye, jeolojik yap\u0131s\u0131, iklimsel durumu ve Avrupa – Sibirya, \u0130ran -Turan ve Akdeniz olmak \u00fczere 3 farkl\u0131 gen ku\u015fa\u011f\u0131n\u0131n \u00f6zellikleri ta\u015f\u0131d\u0131\u011f\u0131ndan dolay\u0131 bir \u00e7ok bitkiyi b\u00fcnyesinde bar\u0131nd\u0131rmaktad\u0131r. D\u00fcnyadaki toplam geofit say\u0131s\u0131 4300 civar\u0131nda olup, T\u00fcrkiyede bulunan 700\u2019e yak\u0131n geofit taksonunun (t\u00fcr, altt\u00fcr, varyete) 400\u2019den fazlas\u0131 ekonomik de\u011fere sahiptir ve yeti\u015ftiricilikleri y\u00fcksek miktarda yap\u0131lmaktad\u0131r.<\/p>\n

\u00dclkemizde bulunan geofitler \u00e7o\u011funlukla Bat\u0131 Anadolu, Toros Da\u011flar\u0131, Kuzeydo\u011fu Anadolu B\u00f6lgesi’nde yay\u0131l\u0131\u015f g\u00f6stermektedir. Ege, Akdeniz ve Karadeniz b\u00f6lgelerinde do\u011fal olarak yeti\u015fen galanthus, cyclamen ve anemone gibi bitkilerin so\u011fanlar\u0131 yakla\u015f\u0131k y\u00fczy\u0131llard\u0131r do\u011fal ortamlar\u0131ndan s\u00f6k\u00fclerek ihra\u00e7 edilmekte ve bu ihracattan y\u0131lda yakla\u015f\u0131k 2 milyon dolar gelir sa\u011flanmaktad\u0131r.<\/p>\n

Son y\u00fczy\u0131lda yap\u0131lan arkeolojik kaz\u0131larla ortaya \u00e7\u0131kan duvar resimleri ve r\u00f6lyeflerde bulunan so\u011fanl\u0131 bitkilere ait resimler, bu bitkilerin insanlar i\u00e7in yakla\u015f\u0131k 3500 y\u0131ld\u0131r \u00e7ok b\u00fcy\u00fck \u00f6nem ta\u015f\u0131d\u0131\u011f\u0131n\u0131n g\u00f6stergesidir. Geofitler antik d\u00f6nemden g\u00fcn\u00fcm\u00fcze kadar \u00e7evre d\u00fczenlemesi, t\u0131bbi ama\u00e7, \u00e7elenk yap\u0131m\u0131, kesme \u00e7i\u00e7ek, baharat, kozmetik ve parf\u00fcm sanayi ve bal \u00fcretimi gibi \u00e7ok de\u011fi\u015fik alanlarda kullan\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n

Geofitler, deniz k\u0131y\u0131s\u0131ndan y\u00fcksek da\u011flar\u0131n \u00e7ok \u00e7etin do\u011fal ko\u015fullar\u0131na kadar, ekstrem ko\u015fullarda dahi yeti\u015fti\u011fi i\u00e7in \u00fcst\u00fcn genetik \u00f6zelliklere sahip bitkilerdir. S\u0131k s\u0131k \u00fclkemize gelen bitki \u0131slah\u00e7\u0131lar\u0131n\u0131n b\u00fcy\u00fck ilgisini \u00e7ekmesi bu y\u00fczdendir. B\u00f6yle \u00f6nemli bir sebebin yan\u0131s\u0131ra, \u00e7o\u011fu geofit bitkinin bilinen ciddi hastal\u0131klarda tedavi edici \u00f6zellikleri bak\u0131m\u0131ndan faydalanmak \u00fczere preparatlar\u0131 haz\u0131rlanmakta ve kullan\u0131lmaktad\u0131r. Ayn\u0131 zamanda g\u0131da sanayide aroma verici \u00f6zellikte olanlar g\u0131dalarda t\u00fcketilmek \u00fczere i\u015flenmektedir.<\/p>\n

Genel olarak, geofitlerin g\u00f6r\u00fclebilen organlar\u0131n\u0131n canl\u0131, cezbedici ve ahenkli renklere sahip olmas\u0131 bu nadide bitkilerin uzun bir \u00e7i\u00e7eklenme s\u00fcresine gereksinimi oldu\u011funu g\u00f6sterebilir mi bilinmez. Fakat, geofit bitkilerin tohumdan \u00fcretimlerinde 4-6 y\u0131l gibi bir zaman sonunda ancak o muhte\u015fem \u00e7i\u00e7ekleri verecek olan so\u011fan, yumru, rizom gibi toprak alt\u0131 organlar\u0131n\u0131n belirli b\u00fcy\u00fckl\u00fc\u011fe ula\u015fmas\u0131 m\u00fcmk\u00fcn olmaktad\u0131r. Olduk\u00e7a zaman alan bu do\u011fal d\u00f6ng\u00fcy\u00fc sab\u0131rla beklememek ad\u0131na malesef bilin\u00e7sizce toplamalar yap\u0131lmaktad\u0131r.<\/p>\n

S\u00fcs bitkisi olarak ekonomik boyutta \u00f6nem ta\u015f\u0131yan baz\u0131 geofit t\u00fcrlerin yeti\u015ftiricili\u011fi, \u00e7o\u011falt\u0131m\u0131 ve i\u00e7eri\u011fi bak\u0131m\u0131ndan, \u00e7o\u011fu ara\u015ft\u0131r\u0131c\u0131 taraf\u0131ndan \u00e7al\u0131\u015fmalar yap\u0131lm\u0131\u015f olmas\u0131na ra\u011fmen \u00e7o\u011fu t\u00fcrde yeterince \u00e7al\u0131\u015fma mevcut de\u011fildir. \u00dclkemizde do\u011fal yay\u0131l\u0131\u015f alan\u0131na sahip olan geofitlerin fark\u0131nda olmaks\u0131z\u0131n toplanmas\u0131 bitki genetik kaynaklar\u0131m\u0131z \u00fczerinde meydana gelecek risklerden sadece bir tanesidir fakat \u00f6n\u00fcne ge\u00e7ilebilmesi i\u00e7in \u00e7o\u011fu bitki grubunda oldu\u011fu gibi g\u00f6steri\u015fli olan geofit bitkilerde \u00e7o\u011falt\u0131m \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n\u0131n yap\u0131lmas\u0131 ve yap\u0131lan uygulamalar\u0131n yeni teknikler kullan\u0131larak geli\u015ftirilmesi gerekmektedir.<\/p>\n

Bern S\u00f6zle\u015fmesi (Avrupa Yaban Hayat\u0131 ve Ya\u015fam Ortamlar\u0131n\u0131n Korunmas\u0131 S\u00f6zle\u015fmesi) ile koruma alt\u0131na al\u0131nan g\u00f6l so\u011fan\u0131, yabani siklamen ve d\u00fcnyada sadece Konya-Ak\u015fehir G\u00f6l\u00fc \u00e7evresinde yeti\u015fen eber sar\u0131s\u0131 (termopsis turcica) geofit bitkiler i\u00e7erinde yer almaktad\u0131r. Elbette bunlar\u0131n sadece bir k\u0131sm\u0131n\u0131 olu\u015fturdu\u011fu, \u00fclkemizin bitki biyo\u00e7e\u015fitlili\u011fi i\u00e7erisinde geofit bitkilerin say\u0131s\u0131 700\u2019lere ula\u015fm\u0131\u015f ve her y\u0131l literat\u00fcre eklenen bitki taksonlar\u0131 i\u00e7erisinde \u00f6nemli yer tutmaktad\u0131rlar.<\/p>\n

Diyece\u011fim \u015fu ki; s\u00fcmb\u00fcl, lale, nergiz\u2026 Bu harikalar\u0131 geofit olarak olmasa da \u00e7o\u011fumuz biliriz. Bir de bunlar\u0131n nadir bilinenleri olabilir diye baz\u0131lar\u0131n\u0131 vurgulamak istedim. Mevsim bahar… Orman gezileri, k\u0131rlara ka\u00e7\u0131\u015f, da\u011flara-kayalara t\u0131rman\u0131\u015flar g\u00fczel olur. Bir de foto\u011fraf makinan\u0131z olursa bu gizli-sakl\u0131 hazineleri kendi objektifinizden de\u011ferlendirmenizi tavsiye ederim.<\/p>\n

Biraz daha fark\u0131nda,<\/p>\n

daha bilin\u00e7li,<\/p>\n

insano\u011fluna ve t\u00fcm canl\u0131lara sunulmas\u0131 ad\u0131na ya\u015fan\u0131lan zor ve uzun s\u00fcrece sayg\u0131l\u0131.<\/p>\n

Polianthes tuberosa L. (s\u00fcmb\u00fclteber), Asparagaceae familyas\u0131n\u0131n \u00fcyesi olup \u00e7ok y\u0131ll\u0131k otsu bir bitkidir. Az\u0131msanmayacak bir \u00f6neme sahip geofitlerden biri \u00fclkemizin zengin bitki \u00e7e\u015fitlili\u011fi i\u00e7erisinde yer alan, gerek kokusuyla, gerek do\u011faya katt\u0131\u011f\u0131 g\u00f6steri\u015fiyle \u00f6nemli s\u00fcs bitkilerinden birisidir. T\u00fcrkiye\u2019de \u0130zmir ve \u0130stanbul B\u00f6lgesi’nde do\u011fal yay\u0131l\u0131\u015f alan\u0131na sahip bir geofittir. G\u00f6steri\u015fli \u00e7i\u00e7eklerinin yan\u0131nda \u00e7i\u00e7eklerinin kokusu b\u00fcy\u00fcleyicidir. \u0130\u00e7erdi\u011fi bile\u015fikler bak\u0131m\u0131ndan kozmetik sanayide de y\u00fcksek miktarda talep edilen bitkiler aras\u0131nda yer almaktad\u0131r. Ge\u00e7mi\u015f zamanlarda \u0130zmir b\u00f6lgesinde olduk\u00e7a y\u00fcksek miktarlarda yeti\u015ftiricili\u011finin yap\u0131lmas\u0131na kar\u015f\u0131n g\u00fcn\u00fcm\u00fczde s\u00fcmb\u00fcltebere olan ilgisizlik t\u00fcr\u00fcn kaybolmaya y\u00fcz tutmas\u0131na sebep olmaktad\u0131r.<\/p>\n

\"\"<\/p>\n

Eranthis hyemalis (L.) Salisb. (sar\u0131kokulu), Ranunculaceae familyas\u0131na ait olan bitki tuberli k\u00f6k yap\u0131s\u0131na sahiptir. Kar \u00e7i\u00e7e\u011fi olarak da bilinen bu bitkiler, bahar\u0131n en erken d\u00f6nemlerinde \u00e7i\u00e7eklenmektedirler. \u00dclkemizde G\u00fcney ve Do\u011fu Anadolu B\u00f6lgeleri’nde 1300-1800 m y\u00fckseltilerde do\u011fal yay\u0131l\u0131\u015f alan\u0131na sahiptir. 16. y\u00fczy\u0131ldan bu yana yeti\u015ftiricili\u011fi yap\u0131lmaktad\u0131r.<\/p>\n

\"\"<\/p>\n

Crocus sativus L. (safran), Iridaceae familyas\u0131na ait olan t\u00fcr\u00fcn, 12-25 cm boylanabilen mor \u00e7i\u00e7eklerine ait k\u0131rm\u0131z\u0131 renkteki stamenleri g\u0131da sekt\u00f6r\u00fcnde baharat olarak kullan\u0131lan olduk\u00e7a de\u011ferli bir geofittir. 2000 y\u0131ldan daha uzun s\u00fcredir yeti\u015ftiricili\u011finin yap\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131 ger\u00e7ekleyen tarihi eserler mevcuttur. T\u0131bbi ama\u00e7larla da kullan\u0131lmaktad\u0131r.<\/p>\n

\"\"<\/p>\n

Leucojum aestivum L. (g\u00f6l so\u011fan\u0131), Amaryllidaceae familyas\u0131 \u00fcyesi olan bitki, Mart-Nisan aylar\u0131nda \u00e7an \u015feklinde a\u00e7an beyaz \u00e7i\u00e7ekleri mevcuttur. \u00dclkemizde Trakya, Kuzey Anadolu ve Bey\u015fehir b\u00f6lgelerinde, deniz seviyesine yak\u0131n batakl\u0131k ve sulak alanlarda do\u011fal yay\u0131l\u0131\u015f alan\u0131na sahip olan bu geofit t\u00fcr, ho\u015f g\u00f6r\u00fcn\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcn yan\u0131nda t\u0131bbi i\u00e7eri\u011finden dolay\u0131 da \u00f6nemlidir. Do\u011fadan toplanmas\u0131 yasak olan bitkiler aras\u0131nda yer almaktad\u0131r.<\/p>\n

\"\"<\/p>\n

Lilium candidum L. (ak zambak), Liliaceae familyas\u0131nda yer alan t\u00fcr\u00fcn \u00e7i\u00e7eklenme zaman\u0131 Haziran-Temmuz aylar\u0131d\u0131r. Antalya\u2019dan \u00c7anakkale\u2019ye kadar uzanan k\u0131y\u0131 b\u00f6lgelerinde yay\u0131l\u0131\u015f g\u00f6steren so\u011fanl\u0131 ve ad\u0131ndan da anla\u015f\u0131laca\u011f\u0131 \u00fczere mis kokulu, kozmetik sanayide de olduk\u00e7a kullan\u0131lan bir geofittir.<\/p>\n

\"\"<\/p>\n

Iris kirkwoodiae Chaudhary (Mara\u015f kurtkula\u011f\u0131), Iridaceae familyas\u0131n\u0131n \u00fcyesi olan bitki, \u00fclkemizde Kahramanmara\u015f, Gaziantep ve Hatay b\u00f6lgelerinin i\u00e7erisinde yer ald\u0131\u011f\u0131, C6 b\u00f6lgesinde do\u011fal olarak yeti\u015fmektedir. May\u0131s-Haziran aylar\u0131nda a\u00e7an g\u00f6steri\u015fli \u00e7i\u00e7eklere sahip rizomlu bir bitkidir.<\/p>\n

\"\"<\/p>\n

Cyclamen coum Mill. (yersomunu), Primulaceae familyas\u0131n\u0131n \u00fcyesi olan ve k\u0131\u015f aylar\u0131nda a\u00e7an \u00e7i\u00e7ekleri, a\u011fa\u00e7 alt\u0131 g\u00f6lgeliklerde ve nemli b\u00f6lgelerde yay\u0131l\u0131\u015f g\u00f6stermektedir. Toprak alt\u0131 yumrular\u0131n\u0131n yuvarlak veya meyve saplar\u0131n\u0131n helezonlar yaparak topra\u011fa do\u011fru uzanmas\u0131ndan dolay\u0131 \u2018cyclamen\u2019 olarak adland\u0131r\u0131ld\u0131\u011f\u0131 bilinmektedir. \u00dclkemizde \u00e7o\u011funlukla kuzey b\u00f6lgelerde yeti\u015fmekte olan bitki Bern s\u00f6zle\u015fmesi taraf\u0131ndan do\u011fal ya\u015fam alanlar\u0131nda korunmakta olan bitkilerimiz aras\u0131nda yer almaktad\u0131r.<\/p>\n

\"\"<\/p>\n

Kaynaklar:<\/b><\/p>\n

1. Dallman, R. Peter. (1998). Plant Life in the World\u2019s Mediterranean Climates California, Chile, South Africa, Aurtralia and The Mediterranean Basin<\/p>\n

2. Elin\u00e7, Z.K., Bakt\u0131r, \u0130. (2006). Antik D\u00f6nemden G\u00fcn\u00fcm\u00fcze \u00c7i\u00e7ek So\u011fanlar\u0131n\u0131n Kullan\u0131m\u0131. III. Ulusal\u00a0 S\u00fcs Bitkileri Kongresi 43-49.<\/p>\n

3. http:\/\/www.yuruyoruz.com\/bitkiler.phtml<\/a><\/p>\n

4. http:\/\/www.bizimbitkiler.org.tr\/v2\/index.php<\/p>\n

5. 6. Kaya, E. (2014). Turkey\u2019s Geophytes Volumes 1-2-3, Publ. No:96 (Yalova, Turkey: Atat\u00fcrk Central Horti-cultural Research Institute)<\/p>\n

6. T\u0131p\u0131rdamaz, R., Ellialt\u0131o\u011flu, \u015e., \u00c7ak\u0131rlar, H. (1999). Kardelenin (Galanthus ikariae <\/i>Baker.) Doku K\u00fclt\u00fcr Yoluyla \u00c7o\u011falt\u0131m\u0131: Eksplant Tipi, Ortam pH\u2019s\u0131 ve Karbonhidrat Kayna\u011f\u0131n\u0131n So\u011fanc\u0131k Olu\u015fumuna Etkisi. Tr. J. of Agriculture and Forestry 4: 823-830<\/p>\n

G\u00f6rseller:<\/b><\/p>\n

1. Kamenetsky, R., Okubo H. (2013).Ornamental Geophytes from Basic Science to Sustainable Production. CRC press.2013 by Taylor&Francis Group, LLC.<\/p>\n

2. http:\/\/www.plantsrescue.com\/polianthes-tuberosa\/<\/a><\/p>\n

3. <\/b>Selay DO\u011eAN<\/p>\n

4. <\/b>Ba\u015far SEV\u0130ND\u0130K<\/p>\n

5. https:\/\/www.gardenia.net\/plant\/leucojum-aestivum-summer-snowflake<\/a><\/p>\n

6. <\/b>https:\/\/www.gardenia.net<\/p>\n

7. <\/b>http:\/\/yabanibitkilerimiz.blogspot.com.tr\/search?q=iris<\/a><\/p>\n

8. <\/b>Pembe \u00c7\u00dcR\u00dcK<\/p>\n<\/div>","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Yazar: Selay DO\u011eAN Dr. Geofitler, toprak alt\u0131nda bulunan ve yap\u0131lar\u0131 gere\u011fi so\u011fan, tuber, rizom, korm olarak da adland\u0131r\u0131lan, besin ve su depo etmeye yarayan organlara sahip olan bitkilerdir. Yeti\u015ftiricili\u011fi yo\u011fun olarak yap\u0131lan ve ticari kar pay\u0131 y\u00fcksek olan bir bitki grubu geofitler, bitkiler aleminin tohumlu bitkiler (spermatophyta) b\u00f6l\u00fcm\u00fcn\u00fcn, kapal\u0131 tohumlu bitkiler (angiospermae) alt b\u00f6l\u00fcm\u00fc, tek […]<\/p>\n","protected":false},"author":215,"featured_media":5163,"comment_status":"closed","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[54],"tags":[251],"class_list":["post-5162","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-doga-ve-cevre","tag-55-sayi"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/apelasyon.com\/it\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/5162","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/apelasyon.com\/it\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/apelasyon.com\/it\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/apelasyon.com\/it\/wp-json\/wp\/v2\/users\/215"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/apelasyon.com\/it\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=5162"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/apelasyon.com\/it\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/5162\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":8021,"href":"https:\/\/apelasyon.com\/it\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/5162\/revisions\/8021"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/apelasyon.com\/it\/wp-json\/wp\/v2\/media\/5163"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/apelasyon.com\/it\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=5162"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/apelasyon.com\/it\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=5162"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/apelasyon.com\/it\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=5162"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}