Zeytin Güvesi

Zeytinyağının insan beslenmesi ve sağlığı üzerindeki olumlu etkilerinin bilimsel çalışmalarla ispatlanması, tüm dünyada olduğu gibi ülkemizde de zeytinciliğe yeni bir ivme kazandırmıştır. Zeytin, ekonomik olarak dünyanın her yerinde yetişmesi mümkün olmayan bir meyvedir. Birleşmiş Milletler Gıda ve Tarım Örgütü’nün (FAO) 2012 yılı verilerine göre, Dünya’da 36 ülkede ekonomik anlamda zeytin üretimi yapılmaktadır. 10 milyon hektar olan dünya zeytin üretim alanlarının yaklaşık %70’i Akdeniz Bölgesi’nde yer almaktadır. Yaklaşık 19 milyon ton olan Dünya tane zeytin üretiminin %86’sı, 7 tipik Akdeniz ülkesinde yoğunlaşmıştır. Sırasıyla tane zeytin üretiminin %34’ü İspanya, %16,8’i İtalya, %10,7’si Yunanistan, %8,3’ü Türkiye, %6,7’si Fas, %5,3'ü Suriye ve %4,2'si Tunus tarafından sağlanmaktadır (FAO, 2014).

Türkiye’de, yaklaşık 167 milyon ağaç varlığı ile 2010/2013 yılları ortalaması 1,7 milyon ton ham tane üretimi yapılmaktadır (TUİK, 2014). Türkiye, 2010-11/2013-14 ortalaması dünya sofralık zeytin üretiminin %15,7’sini gerçekleştirerek bu alanda 2., ihracatında %9,7 ile 5., zeytinyağı üretiminde %6,1 ile 4. ve ihracatında %3,7 ile 5. sıralarda olup, bu ürünlerden önemli miktarda döviz girdisi sağlamaktadır (IOC, 2014).

Zeytinde önemli oranda kalite ve verim kayıplarına neden olan birçok zararlı türü bulunmaktadır. Bu zararlılardan bazıları doğrudan doğruya zeytinin meyvesine, elde edilen zeytinyağının kalite ve miktarına etkili olabildikleri gibi, bazıları da sürgün, yaprak, çiçek, dal ve gövdelerde yaptıkları zararlarla ağacın zayıf düşmesine ve zamanla kuruyup ölmesine, dolayısıyla ürünün azalmasına neden olurlar.

Zeytinin en önemli zararlılardan biri de zeytin güvesi (Prays oleae Bern.) (Lepidoptera: Hyponomeutidae)’dir (Nizamlıoğlu ve Gökmen, 1964; Yayla,1984).  Zeytin güvesi hemen hemen bütün zeytinliklerde az ya da çok miktarda ekonomik kayıplara yol açmaktadır. Zeytinin bulunduğu tüm bölgelerde bulunan bu zararlı yıllara göre % 40-75’lere varan oranlarda zarar verdiği belirlenmiştir. Zeytin güvesi larvaları zeytinin yaprak, çiçek ve meyvesinde zarar yapmaktadır. Ancak en önemlisi meyvelerde yaptığı zarardır. İlkbahar ve sonbaharda aşırı meyve dökümleri yaparak önemli miktarda ürün kayıplarına sebebiyet vermektedir. Bazı yıllarda farklı bölgelerde ana zararlı konumunda olduğu gözlenmiştir (Anonim, 2003a). Zeytin güvesi özellikle izole edilmiş zeytin alanlarında ve belli mikroklimalarda, önceki yıllar yoğun ilaçlamaların yapıldığı ve doğal dengenin bozulduğu zeytin alanlarında sorun olmaktadır (Anonim, 2011b).  

Tanımı, Yaşayışı ve Zarar Şekli

Ergin kelebeğin boyu 7–8 mm, kanat açıklığı ise 13–16 mm kadardır. Genel görünüşü gümüşi renklidir. Ön kanatların üzerinde siyah renkli lekeler ve kenar uçlarında ise gümüşi saçaklar bulunur. Antenler    3–4 mm uzunluğunda ve kıl gibidir.
Zeytin güvesi ergini
 
Yumurta, 0,5 mm uzunluğunda ve basık kubbe biçiminde olup, üzerinde arı peteğini andıran desenler bulunur. Yeni bırakılan yumurta önce şeffaf, açılmaya yakın ise kirli beyaz ve sarımsı renk alır.
                           Zeytin güvesi yumurtası                                   Zeytin güvesi larvası çekirdek içine girerken
 
Larvaları genellikle kirli beyaz, sarımsı renkte olmakla birlikte beslendiği bitki kısmına göre rengi değişmektedir. Olgun larvanın boyu 8–10 mm olup, vücudun her iki yanında birer bant bulunur. Larvalar genellikle bol kıllıdır. Bazen kılsız olanlara da rastlanılabilir. Pupa dıştan görülebilen seyrek dokulu beyaz bir kokon içinde bulunur.
  Zeytin güvesi larvası                                                                 Zeytin güvesi pupası
 
Zeytin güvesi beslenmesini ve gelişmesini zeytinin yaprağında, çiçeğinde ve meyvesinde gerçekleştirir. Yılda üç döl verir ve her döl, zeytin ağacında zarar yaptığı fenolojik döneme göre "Yaprak dölü", "Çiçek dölü" ve "Meyve dölü" olarak isimlendirilmiştir (Anonim, 2004d).

a) Yaprak dölü (Phyllophagous): Meyvelerde beslenen larvalardan oluşan erginler, eylül-aralık döneminde çıkarak, yaprakların genellikle üst yüzeylerine yumurta bırakır. Yumurtalar, sıcaklığa bağlı olarak, 8-16 günde açılır. Yumurtadan çıkan genç larvalar, hemen yumurta kabuğunun altından, yaprak epidermisine girer. Burada iki epidermis arasındaki etli kısımda beslenerek, 2-3 mm boyunda bir oyuk açar ve bu oyuk içinde kışı geçirir. Larvalar, bölgelere göre değişmekle beraber, şubat sonundan başlayarak, kışladıkları odacıktan çıkar. Taze sürgün uçları ve yapraklarla beslenirler. Olgunlaşan larvalar, ya iki yaprağı birbirine yapıştırarak, ya bir yaprağı bükerek, ya da uç yapraklarda bir kokon örerek pupa olurlar. Mart ayının ikinci yarısı, nisan başından itibaren ergin çıkışları başlar.
    Zeytin güvesinin yapraktaki zararı

b) Çiçek dölü (Anthophagous): Yaprak dölünün erginleri, yumurtalarını nisan-mayıs aylarında, çiçek tomurcuklarına ve tomurcuk saplarına bırakırlar. 8-10 günde açılan yumurtalardan çıkan larvalar, çiçek tomurcuklarının içine girerek beslenirler. Bir larva, 10-15 gün süren gelişmesi boyunca, 30-40 tomurcuğa zarar verebilir. Gelişmesini tamamlayan larvalar, salgıladıkları iplikçiklerle, tomurcukları ve çiçekleri birbirine ağ şeklinde bağlayarak, içinde pupa olurlar. Bu pupalardan 7-10 gün içinde kelebekler çıkar.
Zeytin güvesinin çiçekteki zararı
 
c) Meyve dölü (Carpophagous): Zeytin üretimi açısından bu zararlının meyve dölü çok önemlidir. Çünkü yoğun populasyonlarda aşırı meyve dökülmeleri gerçekleştirebilmektedir. Üreticilerimiz bu dökülmelerin sebebini tespit etmekte zorlanmaktadırlar. Mayıs sonu ile haziran ayı başlarında, zeytin taneleri karabiber büyüklüğüne geldiğinde, çiçek dölünden meydana gelen erginler, yumurtalarını meyvelerin çanak yaprakları üzerine bırakırlar. Bir haftada açılan yumurtalardan çıkan larvalar, yumurta kabuğu altından, meyve sapı dibinden içeri girer, çekirdeğe doğru ilerler. Larvalar meyveye girerken, sap ile meyvenin bağlantısını zayıflatırlar. Bu tür meyveler buruşup kararır ve dökülür. Bunlara "karabiber dökümü" denir. Meyve içine giren larvalar, önceleri çekirdek evinin iç yüzünde, daha sonra tohum teşekkül etmeye başlayınca, tohumla beslenerek gelişmelerini sürdürürler. Bu meyveler henüz yağlanmadıkları için değerlendirilemez. Bu dönemdeki zararı çok önemlidir.

Larvalar, bölge ve iklim koşullarına göre, 2.5-3.5 ayda olgunlaşarak gelişmelerini tamamlarlar. Pupa olmak üzere, meyvenin içinden ve yine sapa yakın bir yerden dışarı çıkarlar. Bu çıkış esnasında, sap dibinde gözle görülebilecek büyüklükte bir delik açarlar. Bu çıkış deliği, genellikle sapla meyveyi ayırdığından, bu meyveler bir kaç gün içinde dökülür. Bu dönemdeki meyve dökümleri de önemlidir.

Zeytin güvesi larva giriş deliği          Zeytin güvesi larvasının çekirdek           Zeytin güvesi zararı nedeniyle yere                                                                                  içindeki hareketi                                           dökülmüş meyveler
 
Bazen ağaç üzerinde dökülmemiş ve larva çıkışı olmayan meyvelere de rastlamak mümkündür. Meyvelerden çıkan larvalar, ağaçların gövde ve dallardaki kabuk altlarında, çatlak ve yarıklarda veya toprakta pupa olurlar. Pupa süresi 10 gün kadardır. Ergin çıkışları, eylül-aralık aylarında olur. Çıkan erginler yapraklara yumurta bırakırlar. Böylece zeytin güvesi üç dölünü tamamlar (Anonim, 2008c).
 
Mücadelesi

Biyoteknik mücadele

Populasyon yoğunluğuna bağlı olarak, zeytin tomurcuklarının kabarmaya başladığı mart sonu nisan başlarında, ortalama 3 ağaca bir adet delta tipi eşeysel tuzak olacak şekilde asılarak bu zararlı ile kitlesel tuzaklamayla mücadelesi yapılabilmektedir. Yapılan bu uygulama ile populasyonu azaltmak mümkündür. Yakalanan zeytin güvesi ergin kelebekleri ile dolan yapışkan tablalarının kirlendiğinde değiştirilmesi tuzak etkinliği bakımından unutulmamalıdır. Yoğun populasyonlarda etkili mücadele için tuzak miktarları artırılmalıdır.

Zeytin güvesi takibinde ve mücadelesinde kullanılan Delta tipi tuzaklar
 
Kimyasal mücadele

Zeytin güvesinin çiçek dölünde, yoğun avcı ve parazitoitleri bulunmaktadır. Bu nedenle bu dönemde ilaçlama tavsiye edilmemektedir. Ancak ürünün az olduğu yıllarda mevsim başında yaprak ve yeni sürgünlerde % 10’dan fazla zarar oluşmuşsa, çiçek dölünde ilk kelebeklerin yakalanmasından 7–10 gün sonra, entegre mücadelede öncelikli tavsiye edilen ilaçlardan biriyle ilaçlama yapılmalıdır. Asıl önemli olan zararlının meyve dölüne yapılacak ilaçlamadır. Zararlının populasyonunu takip amaçlı hektara 1-2 adet delta tipi feromon tuzakları asılmalıdır. Tuzaklarda yakalanan ergin kelebeklerin sayısı arttığında meyvelerden örnekler toplanarak canlı yumurta ve larva kontrolü yapılmalıdır. Zeytin güvesi yumurtalarının gözle görülebilmesi çok güçtür ancak mikroskop altında ya da özel mercekler yardımıyla görmek kolaylaşır. Bu sebepten uzman kişi ve kurumlardan yardım alınması zararlı ile daha etkin bir mücadeleyi sağlayacaktır. Kontrol edilen mercimek büyüklüğündeki meyvelerin % 10’unda canlı “yumurta+larva” olması halinde ilaçlama yapılır. Kullanılacak ilaçlar ve uygulama dozlarında Tarım İl ve İlçe Müdürlüklerinin tavsiyelerine uyulmalıdır.

Zeytin güvesi ve Zeytin sineği zararlarını birbirlerine karıştırmamak gerekir. Zeytin sineği çekirdek etrafında meyve eti ile beslenerek zarar yapmakta, Zeytin güvesi ise meyveye sap dibinden girerek çekirdek içine yerleşmekte ve burada beslenmekte, daha sonra meyveye giriş yaptığı aynı delikten dışarıya çıkmaktadır. Meyvenin sap ile bağlantısını zayıflattığı için dökülmelere neden olmaktadır.

Zeytin güvesi zararı
 

Zeytin sineği zararı
 
KAYNAKLAR:
1. International Olive Council (IOC), 2013. Survey and Assessment Division, http://bit.ly/1Db0yKq, (Erişim Tarihi: 15.09.2014).
2. Food and Agriculture Organization of the United Nations (FAO), 2013. Fao Agriculture Statistics, http://bit.ly/1VOlCMJ, (Erişim Tarihi: 15.09.2014).
3. Türkiye İstatistik Kurumu (TÜİK), 2013. Bitkisel Üretim İstatistikleri, http://bit.ly/1LYX1lm, (Erişim Tarihi: 15.09.2014).
4. Yayla, A. ve V.Salman, 1983. Antalya ili zeytin zararlıları ile doğal düşmanlarının tespiti üzerinde ön çalışmalar. Bit.Kor.Bült. 23(49):188-207.
5. Nizamlıoğlu, K., ve N., Gökmen, 1964. Türkiye’ de Zeytine zarar veren böcekler. Yenilik basımevi. İstanbul, 160 s.
6. Anonim, 2003a. Tarımsal yapı ve Üretim DİE. Yayınları.
7. Anonim, 2011b. Zeytin Entegre Mücadele Teknik Talimatı, T.C. Gıda,Tarım ve Hayvancılık Bakanlığı Tarımsal Araştırmalar ve Politikalar Genel Müdürlüğü, Bitki Sağlığı Araştırmaları Daire Başkanlığı, Ankara 2011. 107s.
8. Anonim, 2008c. Zirai Mücadele Teknik Talimatları, T.C.Tarım ve Köyişleri Bakanlığı Tarımsal Araştırmalar Genel Müdürlüğü Bitki Sağlığı Araştırmaları Daire Başkanlığı, Ankara 2008. Cilt 5. 3001s.
9. Anonim, 2004d. Olive tree cultivation, Contract number FOOD-CT-2004-505524 Specific Targeted Project TDC Olive Encyclopaedia.
10. Anonim, 2007. Le principali avversità dell’olivo condotto secondo il metodo di produzione biologico Piero Braccini - ARSIARoma -16 Ottobre 2007 Convegno “La difesa delle colture in agricoltura biologica”
 
GÖRSELLER:
1. http://bit.ly/1Db0rP7
 
Kalan görseller yazara aittir.
 
ZEYTİN VE ZEYTİNYAĞI İLE İLİGİLİ OKUNMASI GEREKLİ MAKALELER
 
Hastalık ve Zararlılar
 
Bordo Bulamacı
 
Gübreleme
 
Periyodisite
 
Zeytin Hasadı ve Kalite
 
Zeytinyağında Tağşiş ve Zeytinyağında Duyusal Analizler
 
Zeytin ve Zeytinyağı İle İlgili Konular
 

YORUMLAR

Bu sayfalarda yer alan okur yorumları kişilerin kendi görüşleridir. Yazılanlardan apelasyon.com sorumlu tutulamaz.

Serkan - 18.06.2018 14:41
Murat Bey selamlar, Zeytin Güvesi ve diğer zeytin hastalık-zararlıları için ruhsatlı etkili madde ve ticari ilaç isimlerini tarım bakanlığının resmi sitesi olan https://bku.tarim.gov.tr/Zararli/Details/273 adresinden bakabilirsiniz.
Murat - 12.06.2018 02:51
Peki ilaç olarak ne atmamız gerekir
yunus öz - 12.07.2017 23:07
teşekkür ederim. ben aslında ziraatçıyım. fakat alanım sebzedir. Her tarafı çiçek olan bamam dan zeytinlerde bir anda zeytin yok. demek ki bu zeytin güvesi çiçek döneminde zarar veriyor .tekrar teşekürler.gersini ben hallederim.
Mehmet - 09.05.2017 16:56
Güzel hazırlanmış.