Akanthus

Acanthaceae ailesinden bir bitkidir. Grekçe:  廒κανθος ;  Latince: Acanthus. (tekil: acantha, çoul: acanthae). Akk覺z, deve kengeri, kengel, Meryemana dikeni, sütlü kengel, uslu kenger, evkülmeryem, Meryenana dikeni, sütlükengel olarak da bilinir.

Boylar覺 30-100 cm. yüksekliinde, tüylü çok y覺ll覺k, sütlü, dikenli bir otsu bitki türüdür. Gövdeleri basit veya az dall覺, k覺sa ve kal覺n; yapraklar覺 derimsi, damarl覺 beyaz覺ms覺 tüylüdür. Çiçekleri genellikle mor-k覺rm覺z覺 renkte ve küre biçimlidir. Ba k覺sm覺 olgunlukta sar覺ms覺-yeil renklidir. Meyvelerinin veya tohumlar覺n覺n ucunda beyaz bir tüy bulunur. Türkiye'de Dou, Güneydou Anadolu, Akdeniz Bölgesi ve Ege Bölgesi’nde görülmektedir. Türkiye’de halk aras覺nda kenger ad覺 yayg覺n kullan覺lmaktad覺r. Taze dallar覺n覺n kabuklar覺 soyularak yenilir; gövdenin kesilmesi ile ç覺kan sütten, kenger sak覺z覺 haz覺rlan覺r. Akdeniz Bölgesi’nde olgunlaan balar kavrulup öütülerek kenger kahvesi yap覺lmaktad覺r. Çok y覺ll覺k bir bitki olan ve “köy göçerten” (Cirsium arvense) ad覺n覺 ta覺yan türü ise, çok h覺zl覺 çoal覺r ve zararl覺 ot olarak kabul edilir. Eekdikeni, ayn覺 familyadan baka bir bitkinin ad覺d覺r. Devedikeninin meyvelerinden, çeitli rahats覺zl覺klar覺n tedavisinde yararlan覺ld覺覺 bilinir.

Klasik mitolojide Akantha, Apollon’un sevdii bir nymphedir (peri). Fakat Apollon taraf覺ndan reddedilince bitkiye dönütürülmütür. Roma 襤mparatorluk döneminde de yayg覺n kullan覺lan akanthus (akantus), doum-ölüm-yeniden doumdan oluan hayat döngüsü ve uzun yaam覺 ifade etmek için kullan覺lm覺t覺r. Antik dönemde, Yunanistan’da Kalkidikya (Khalkidikia) Yar覺madas覺’nda ve M覺s覺r’da, bugünkü Dashour kenti yak覺n覺nda, “akanthus” ismiyle an覺lan kentlerin varl覺覺 bilinmektedir. 

M.Ö. 5. yüzy覺ldan itibaren önceleri mimaride, çeitli kabartma ve heykellerde, seramik, cam ve metal içiliinde, duvar resimleri ve mozaiklerde, akanthus yapraklar覺 sevilerek kullan覺lm覺t覺r. Korinth düzeni, sütun balar覺n覺n akantus yapraklar覺yla süslendii ve sütunlar覺n bir kaide üzerine oturtulduu, klasik mimarl覺ktaki üç düzenden biridir. 襤onik düzenin daha kompleks bir biçimi olan Korinth düzeninin, heykeltra Kallimakhos taraf覺ndan oluturulduu belirtilmektedir. Kallimakhos, Atina’daki Keramikos Mezarl覺覺’nda, bir mezar覺n yan覺na b覺rak覺lm覺, çevresinde akanthus yapraklar覺n覺n olduu sepetten esinlenerek, bu sütun biçimini gelitirmitir. Klasik mimarl覺kta Dor ve 襤on düzenlerinden sonra ortaya ç覺km覺t覺r ve ad覺n覺 antik Yunan ehri Korinth'ten al覺r. Taban çap覺yla yükseklii aras覺ndaki oran, 襤onik düzendeki gibi, 1/9’dur.

Anadolu’da Korinth düzeninde sütunlar覺n kullan覺ld覺覺 önemli yap覺lardan biri, Mersin, Silifke’nin 30 km. kuzeyindeki Uzuncaburç (Olba antik kenti) beldesindeki Zeus Tap覺na覺’d覺r.  Hellenistik dönemde, Olba Krall覺覺, Roma 襤mparatorluk döneminde, 襤.S. 72 y覺l覺nda imparator Vespasianus zaman覺nda Olba'dan ayr覺larak Dioacaesarea (Tanr覺-襤mparator Kenti) ad覺yla özerk, kendi ad覺na para basabilen bir konuma gelmitir.
M.S. 2. yüzy覺la ait Milas yak覺nlar覺ndaki Euromos Zeus Tap覺na覺, Mula-Yataan’daki Lagyna Hekate Tap覺na覺 ve Erdek-Kyzikos’taki Hadrianus Tap覺naklar覺 sütunlar覺 Korinth bal覺klar覺 ta覺maktad覺r.

Roma 襤mparatorluk sanat覺nda uzun ömürlü kullan覺ma sahip olan akanthus, Ara Pietatis Augustae’da, Julius Claudiuslar döneminde ve Hristiyanl覺kla birlikte, M.S. 3. yüzy覺lda Constantin zaman覺nda, kiliselerde, ilk Hristiyanl覺k sembolü olarak yer alm覺 ve sonras覺nda resimleri süslemek için kullan覺lm覺t覺r. Dikenli yapraklar覺 ac覺y覺, günah覺 ve cezaland覺rmay覺 temsil etmektedir. Lateran Vaftizhanesi’nde ve Roma’daki San Clemente Bazilikas覺 gibi çok say覺da yap覺da görülmektedir.  

Bizans ve Osmanl覺 eserlerine dek çeitli sanat eserlerinde, akanthus betimlemelerine rastlanmaktad覺r. Ayasofyada (Hagia Sophia), tamam覺 beyaz mermerden yap覺lm覺,  farkl覺 stillerde sütun bal覺klar覺 bulunmaktad覺r. 襤ki katta ana sütun dizisinin yeil mermer sütun gövdeleri, tepesinde çanak biçimli, palmiye ve akanthus yapraklar覺 ile bezenmi bal覺klar ta覺maktad覺r. Anadolu’da Osmanl覺 dönemine ait birçok mezar ta覺nda görülmektedir.

Antik dönemden bu yana, çeitli sanat eserlerinde yayg覺n olarak kullan覺lan kenger bitkisinin kökleri suludur ve soyularak taze olarak tüketilmektedir. Kenger sak覺z覺 da bilinmektedir. Bitkinin kök k覺sm覺n覺n yar覺l覺p içindeki sütün taa ak覺t覺lmas覺 ve birkaç saat bekletilmesiyle elde edilen kenger sak覺z覺 oldukça sert, kekie benzer aromal覺, sindirime ve dilere çok faydal覺 bir sak覺zd覺r.  Aa覺daki tariflerdeki gibi de tüketilmektedir:  

Kenger Turusu

Kengerler ay覺klan覺p y覺kan覺r ve bir hafta tuzlu suda bekletilir ve tuzlu sudan ç覺kar覺lan kengerlerin hemen tüketilmesi gerekmektedir yoksa tuzlu sudan ç覺kar ç覺kmaz rengi siyahla覺r. Kenger turusu, turu olarak yenildii gibi kavrularak yumurtal覺 yourtlu hafif yemekleri de yap覺l覺r.

Kenger Meftunesi

Malzemeleri:
Yar覺m kg. yal覺 kuzu eti ( Kuzu eti yerine dier etler de olabilir )
1,5-2 kilo  kenger bitkisi ( 1-2 saat suda bekletilir )
2 yemek ka覺覺 tane sumak ( 2 adet limonda i görür, daha zahmetsizdir )
1 yemek ka覺覺 salça
1 yemek ka覺覺 pul biber
5-6 di sar覺msak
1 yemek ka覺覺 tereya覺 veya margarin

Taze sumak 1 bardak 覺l覺k suyla, kenger ise temizlendikten sonra bir miktar suyla kar覺t覺r覺l覺r ve her ikisi 1-2 saat bekletilir. 1/2 kg. parça kuzu eti suda piirilir. Tencereye ya eklenir ve temizlenmi ve suda b覺rak覺lm覺 kenger, etin üzerine eklenir ve hafif atete piirilir. Daha sonra bir ka覺k salça kat覺l覺r. Pitikten sonra kengerin üzerini bir parmak kadar geçecek miktarda bekletilen sumak suyu eklenir. Et pitiinde afiyetle yenir.

Kenger Kavurmas覺:

1 kg. kenger, 2 yumurta
Kengerler temizlenir. Temizlendikten sonra yumuayana kadar halan覺r. Halanan kengerler yumurtaya bat覺r覺p k覺zart覺l覺r. Afiyet olsun.
 
Okunmas覺 Tavisye Edilen Yaz覺lar   :
Mitolojik Yarat覺klar        : http://apelasyon.com/Yazi/290-mitolojik-yaratiklar
Vikingler                         :http://apelasyon.com/Yazi/585-vikingler
Bilgi ve Hakikat              :http://apelasyon.com/Yazi/490-bilgi-ve-hakikat-
Sokrates                          : http://apelasyon.com/Yazi/306-sokrates
Nardugan                         : http://apelasyon.com/Yazi/196-cam-susleme-gelenegi-ve-nardugan
Nar Mitolojisi                  :http://apelasyon.com/Yazi/458-bereket-ve-bolluk-nar
Buday Mitolojisi            :http://apelasyon.com/Yazi/410-gecmisten-gunumuze-bugday
Akantus Mitolojisi           :http://apelasyon.com/Yazi/389-akanthus
Nergis Mitolojisi              :http://apelasyon.com/Yazi/614-baharin-mujdecisi-nergis
Gül Mitolojisi                   : http://apelasyon.com/Yazi/577-ciceklerin-kralicesi-gul
Defne Mitolojisi               :http://apelasyon.com/Yazi/540-guzeller-guzeli-bir-nympha-defne
 
Kaynaklar:
  1. Alp O. A., “Hellenistik-Roma Dönemi Anadolu Mimarl覺覺nda Bezemeli Kaideler”, Anadolu / ANATOLIA, 34, 2008, 27-46.
  2. Bauer H. , Korinthische Kapitelle des 4. und 3. Jahrhunderts v. Chr. Berlin: Gebr. Mann. , 1973.
  3. Demiriz Y., “Acanthus: Türkiye’nin Arkeoloji ve Sanat Tarihi Terminolojisine Yanl覺 Adla Girmi Bir Bitki Motifi”, 19-24.
  4. Dioscorides, De Materia Medica.  
  5. Liddell, Henry George; Scott, Robert; A Greek–English Lexicon at the Perseus Project. Harper, Douglas. "acanthus". Online Etymology Dictionary.
  6. Pollini J. , From Republic to Empire: Rhetoric Religion and Power in the visual Culture of Ancient Rome, University of Oklahoma Press, 2012.
  7. Richter G.M.A.,   A Handbook of Greek Art, 1974.
  8. Strong, D.E. (1963). “Some observations on the early Roman Corinthian,” JRS 53: 73-84. Stamper J. W. , The Architecture of Roman Temples: The Republic to the Middle Empire, Cambridge University Press, 2008.
  9. Vitruvius, De Architectura. IV, 1.
  10. Watts D.C., Dictionary of Plant Lore, Academic Press, 2007.
  11. Y覺ld覺r覺m S., “Tarsus Arkeoloji Müzesi’ndeki Osmanl覺 Dönemi Mezar Talar覺”, Ankara Üniversitesi, Dil ve Tarih Corafya Fakültesi, Tarih Arat覺rmalar覺 Dergisi, XXXII, 53, 2013, 303-329.
 

YORUMLAR

Bu sayfalarda yer alan okur yorumlar覺 kiilerin kendi g繹r羹leridir. Yaz覺lanlardan apelasyon.com sorumlu tutulamaz.