Atatürk ve Türk Tarımı - I

Yazar: Bilge Keykubat
 
Yıl 2017…
Verimli toprak çok kıymetli.
Su yaşamsal bir öge.
İklimsel değişiklikler dünyanın geleceğini etkiliyor.
Sıcaklık can alıcı düzeyde.
Gıda üretimi ve adil gıda dağılımı çok orantısız.
Açlık her geçen gün artmaya devam ediyor…

İlk çağlarda insanlar içgüdüsel bir hareketle, hayvanların yaptığı şekilde yaşamlarını devam ettirmek için bitkisel ve hayvansal besinleri doğadan arayıp topluyorlardı. Devamlı olarak besin arayışında oldukları için göçebeydiler. Çok ilkel saklama şekilleri ile az da olsa doğadan bulabildikleri gıdaları saklıyorlardı. Gıda alışverişi de daha başlamamıştı. Doğa ana henüz insanlara bütün nimetlerini göstermemişti. Henüz gösterişli giysiler, şatafatlı evler ve tabii ki atıklar yoktu. Ancak farklı farklı insan gruplar arası karşılaşmalar yıllar ilerledikçe artmaya başladı. İnsanların birbirlerinin mallarını gasp etmeleri o günlerde başlamıştı.
 
Tarihin ilk zamanlarında da gıda çok önemliydi.
 
Dönemin insanların topladıkları ve ilkel de olsa depolayabildikleri tohumlar, yumrular ve soğanlar çimlenmeye başlayıp yeni bitkiler oluşturmaya başladığını görmeleri ile aslında tarım başlamış oldu. İnsan grupları keşfettiklerini bir diğer gruba aktara aktara yeni yöntemler bulmuş, yıllar ilerledikçe üstlerine ilave bilgiler de eklendikçe yeni yöntemler daha da ilerlemiştir.
 
Yıllar geçmiş, yeni devletler kurulmuş, yeni ırklar ortaya çıkmaya başlamış, gıda da doğal olarak önemini arttırmış ve tarım her geçen gün daha da ilerlemek zorunda kalmıştır.
Anadolu ise, üstünde yaşayan tüm insanlara her daim bereketini, doğurganlığını göstermiştir. Tüm dinlerde adı geçen kutsal meyvelerin hepsini topraklarında yetişmesini sağlayan kadim topraklar bu meyveleri de kendisi gibi hep veren ve hep üreten şeklinde yapmıştır. Anadolu’nun verimli toprakları insanları devamlı kendine çekmiştir. Çok eski zamanlardan itibaren Anadolu’da ekonomik hayat tarıma dayalıydı. Bereketli ovaları, mükemmel iklimi, yeterli denilebilecek su kaynakları ile tarım için en elverişli yerlerden olduğunu belli ediyordu Anadolu toprakları. Bir de üstüne coğrafi olarak gücü de eklenince bir anayurt olarak çıkıveriyordu ilk zamanlardan beri. Hayvanların evcilleştirilmesi ve ekilen tarlaların diğer guruplardan ve vahşi hayvanlardan zarar görmeme çabaları yerleşik hayata geçişi kolaylaştırdı.

Osmanlı İmparatorluğu Döneminde Tarım
 
Neredeyse Akdeniz’i bir iç deniz haline getirme hayaline yaklaşan ve 600 yılı aşkın süre dünya tarihinde adı anılır bir yer almış olan Osmanlı İmparatorluğu’nda ekonominin en önemli sektörü tarımdı. Başlangıçta göçebe bir hayat yaşayan halk imparatorluğun gelişmesi ve idari düzenin yerleşmesi ile yerleşik hayata geçmiştir.
 
17. yüzyılın başlarına kadar Osmanlı devleti tarım ürünleri bakımından kendine yeten bir ülkeydi. Ancak, zaman zaman karşılaşılan kuraklık, sel, isyanlar, göçler ve tımar sisteminin bozulması üretim kayıplarına neden olmuştur.  Özellikle hububat ve bağbahçe ziraatı ön plandayken, 18. yüzyıldan itibaren Avrupa'da sanayinin gelişmesi doğrultusunda tütün, pamuk gibi sanayi bitkilerinin üretimi önem kazanmıştır. Ayrıca Avrupa'nın tarım ürünü  ihtiyacı artınca Osmanlı İmparatorluğu’nda geçimlik düzeyde üretimden pazar ekonomisi ihtiyaçlarını karşılayacak bir üretim düzeyine gelinmiştir. Hayvancılıkta; ökü, manda gibi hayvanlardan toprakları ekmek için tarlada; etinden, yağından, sütünden mutfakta; yünü ve derisinden sanayide; taşıma, ulaştırma ve maliye alanında ise alınan vergiler devletin gelir kaynaklarını oluşturmuştur.
 
Osmanlı kayıtları nüfusun %80-90’ının tarımsal faaliyetlerden gelir elde ettiğini göstermektedir.
 
Osmanlı’nın ilk dönemlerinde çiftçiler yaptıkları üretime göre adlandırılmış ve buna göre kategorilere ayrılmıştır. Kullanımlarındaki arazi büyüklüğüne göre çift, nîm çift, bennâk, caba, mücerred gibi sınıflara ayrılan köylüler vergilendirilmişlerdir. Tarımsal faaliyet devlet kontörlünde sürdürülmüştür.
 
Devlet mülkiyetine dayalı bu toprak sistemine “mir-i arazi” denilmektedir. Mir-i arazi rejiminde toprağın çıplak mülkiyet hakkı devlete aittir. Mir-i arazi rejiminde doğrudan yönetim tarafından oluşturulmuş ve hiyerarşik bir mülkiyet sıralaması getirilmiştir. Toprakta en büyük pay sahibi olan padişahı sadrazam, vüzara, ümera, beylerbeyi, sancakbeyi ve askeri görevler için dirlik verilen sipahiler izlemektedir. Köylü kiracı olarak toprağı işlemektedir. Köylü toprağı kullanım hakları karşılığında devlete vergi ödeme yükümlülüğüne sahip olmuştur.
Osmanlı mir-i rejimi 3 farklı toprak sistemini içinde barındırmıştır.
 
Has; Geliri 100.000 akçeden fazla dirlikler olup üst düzeydeki idarecilere tahsis edilmişlerdir. Has sahipleri tımardan farklı olarak her beş bin akçe için 1 asker hazırlamakla yükümlü olmuşlardır. Has göreve bağlı olarak verildiği için sahipleri de sık sık değişmiştir.
 
Zeamet; Geliri 20.000-100.000 akçe arasında olan ikinci derecedeki emirler, beyler ve sancak beylerine verilen dirliklerdir. Zeamet sahipleri (zaim) de her beş bin akçe için 1 asker hazırlamakla yükümlü olmuşlardır. Tımar sahipleri gibi topraklar çok sınırlı bir şekilde ve küçülerek izinle babadan oğula geçmiştir.
 
Tımar; Ekonomik açıdan toprakları rasyonel bir şekilde işleterek hububat üretiminin ara verilmeksizin sürdürülmesini amaçlayan tımar sistemi Osmanlı tarımının temelini oluşturmuştur. Bu sistem, Selçuklu toprak düzeni olan “askeri ikta” sistemini esas almıştır. İkta sistemi Hz. Ömer zamanında istila sonucu sahipsiz kalan toprakların devlete vergilerinin ödenmesi şartı ile şahıslara verilmesi yöntemi ile başlamıştır.
 
Tımar sistemi bilindiği gibi, devletin bir takım gelirlerini hizmet karşılığında dirlik sahibi denilen ve genellikle askeri ve idari görevler yüklenen kişilere verilmesine dayanmaktadır. Devlet, tımar sistemi ile vergi gelirlerini toplamak için büyük bir mali örgüt kurup bunun devamını sağlama yükümlülüğünden kurtulmuş, aynı zamanda vilayetlerde düzeni sağlamış ve savaşlar için de büyük bir askeri güç oluşturmuştur. Tımar sisteminde toprak sınırlı da olsa küçülerek babadan oğula geçebilmiştir. Bu da batı toplumlarında yaşanan ve bir sınıf farkı yaratan derebeylikten farklı olduğu için uzun süre sistemin işlemesine olanak sağlamıştır. Toprağı kiralayan ve işleyen çiftçiye de tanınan haklar Osmanlı toprak düzeninde en önemli konulardan biri olmuştur. Aynı zamanda toprağını nadas dışında 3 yıl üst üste işlemeyen çiftçiden “çift bozan” veya “leventlik akçesi” adı altında toprağın boş kalmasından doğan zararları ödemek için vergi alınmıştır.
 
Arazi kullanımına karşılık toprağın verimliliği de dikkate alınarak elde edilen üründen 1/10 ile 1/50 arasında ayni “aşar/öşür” vergisi alınmış ve her yıl 33-36 akçe arasında değişen “çiftçi akçesi” adı altında devlete arazi kiralamadan dolayı vergi ödenmiştir. Bunların dışında pazarda satılan mallardan “baş”, topraksız veya az topraklı çiftçilerden bennak adı ile vergiler de alınmıştır.
 
Kayıtlara bakıldığında en önemli ürünlerin tahıllar olduğu görülmektedir.  Bu dönemde yasak olmasına rağmen özellikle Mısır, Venedik ve Trakya’dan yapılan Buğday ihracatından yüksek kazanç sağlandığı belirlenmiştir. Pirinç, pamuk, kendir, kenevir ve tütün önemli pazar oluşturan ürünler olmuştur. Ayrıca sebze tarımı, özellikle koyunculuk ve başta bağcılık olmak üzere meyve yetiştiriciliği de önde gelen tarımsal faaliyetler arasında yer almıştır. Bağcılığın ve meyveciliğin gelişmesindeki nedenlerin başında bu alanların yetiştiricilik gereği çift ile çevrilmesinden doğan mir-i arazinin mülk araziye dönüştürülmesidir.
 
Meraların geniş olması, et tüketiminin fazla olması, deri işleme sanat ının yaygın olması ve geleneksel yaşam tarzının devamlılığı ve geçimlik üretim yapan çiftçilerin varlığı koyunculuğun artışındaki temel etkenler olmuştur.
 
Osmanlı İmparatorluğu’nun gelişmesinde toprak rejiminin rolü önemlidir. Mir-i arazi sistemi ile yetiştirilen büyük bir askeri güçle uzun yıllar üç kıtada hüküm sürmesini sağlamıştır. Ancak, duraklama dönemi ile de toprak düzeni yani mir-i arazi düzeni bozulmaya başlamıştır. Rejimin bozulması birbiriyle ilişkili nedenlere bağlı olmuştur.
 
Tarım ürünlerinin fazlası devletçe alındığı için bu işleyişi bozacak ve toplumsal gelişimi hızlandıracak hiçbir çabaya izin verilmemiştir. Bu yapı değişime ve yeniliğe karşı dirençli bir yapıya dönüşmüştür. Hiç bitmeyen seferler nedeni ile ordu yorulmuş ve güçsüzleşmiştir. Bu süreç ordunun yapısında da değişmelere neden olmuştur. Ordunun ateşli silahlar ile desteklenmesi tımarlı sahiplere olan ihtiyacı da azalmıştır. Bu nedenlerle daha az önemli olan tımarlar sipahilerden alınmış ve ihale yöntemi ile mültezim adı ile anılan kişilere devredilmiştir. Mültezimler, daha çok Kar elde etmek amacı ile padişaha ihalede ödedikleri götürü usulü vergiden daha fazlasını reayadan almak için her türlü baskıyı uygulamış ve köylünün yoksullaşmasına neden olmuştur. Askeri sistem toprak sisteminden beslenme si bu hızlı düşüşü yaratmıştır.
 
Genişleyen imparatorlukla birlikte artan nüfus, fetihlerin durması ile istihdam sorunu yaşatmaya başlamıştır. Bu sorunla karşı karşıya olan nüfus belirli büyüklükteki çiftliklere dağıtılmış ve sürekli vergi artışı ile yoksullaşan köylüyü giderek yoksullaştırmıştır. Mültezimlik tarımda modernleşmesini engellemiş, haberleşme ve ulaşım olanaklarının yetersizliği de eklenince çiftçi içe dönük üretime yönelmiştir.
 
İdari ve siyasi bozulmalarla ekonomik sıkıntılar aynı dönemde yoğun olarak yaşanmaya başlamıştır. Bu idari bozukluk kapı kulu askerlerinin dahi dirlik sahibi olması ve devlet kademesinde rüşvetin yaygınlaşmasına neden olmuştur. Geçim sıkıntısı içinde olan ve yüksek vergi ile daha zor duruma düşen köylü, tefecilere yönelmiştir. Borçların ödenememesi de toprağın tefeciye devredilmesi sonucunu doğurmuştur. Ayrıca, rüşvet ve bürokratik baskılar büyük ve verimli arazilerin belirli kişiler elinde toplanmasına neden olmuş ve hepsine ortak olarak “ayan” denilen yeni toprak sahipliği (mültezim, mütesellim, toprak ağası vb) ortaya çıkmıştır.
 
Bu süreçte, Avrupa’da toprak düzeninin ferdi mülkiyete geçmesi ile modern tekniklerin kullanılması gelir artışını sağlamıştır. Ekonomik üstünlük birçok avantajı da sağlamıştır. Tarım dışı faaliyetlerin gelişmesi, tüm alanlarda teknolojinin kullanılması mümkün olmuştur. Gelişen ticaret yolları Akdeniz’in dolayısı ile Osmanlı mülkünün gelirini geriletmiş, Avrupa’da yaşanan enflasyon Osmanlı İmparatorluğunu ucuz gıda maddesi ve hammadde ithal edilen bir pazar durumuna dönüştürmüştür. Bu da batıya hammadde üreten bağımlı bir yapı ortaya çıkarmıştır. Ülkemiz hammadde tedarikçiliğinden günümüzde dahi tam olarak kurtulamamış durumdadır.
 
Cumhuriyete kadar yeni toprak düzeni giderek belirli kişilerin ellerinde toplanan tımar sahipleri güçlerini de artırmışlardır. Bu da padişahlık makamı için bir tehlike olmaya başlamıştır. Merkezi idarenin de zayıfladığı bu dönemde ayanlar köylüye iyi davranmadıkları gibi ödemekle yükümlü oldukları vergileri de ödememişlerdir. 1808 yılında ayanlar II. Mahmut’a “sened-i ittifak” imzalatmış ve daha da güçlenmişlerdir. Bu ittifakla ayanlar, vergi imtiyazlarını ve ırsi hükümranlıklarını kabul ettirmişlerdir. 1812 yılından sonra II. Mahmut geniş bölgelerde hüküm süren bu ayan sınıfını ortadan kaldırmayı başarmış ancak köy ağaları daha dağınık yarı feodal unsurlar olarak varlıklarını günümüze kadar sürdürmüşlerdir.
 
Batılılardan gelen baskılarında etkisiyle Osmanlılarda geçerli olan tarım¬da devlet mülkiyeti (miri arazi) sistemi yerine, tarımı özel mülkiyete açmayı, toprağı fiilen işleyenin mülkiyetine bırakmayı amaçlayan ve 1858 Arazi Yasa¬sı ile miri arazinin hukuki rejimi yeniden belirlenmiştir. Yasada küçük çiftçi¬leri koruyucu, toprakların belli ellerde toplanmasını önleyici, toprağın alım sa¬tımını yasaklayıcı, yabancıların tarım arazisi almasına engelleyici hükümler bulunmasına rağmen, daha sonra tüm kısıtlayıcı hükümler ortadan kaldırıl¬mıştır. 1866 yılında çıkarılan bir Yasa ile yabancılara toprak alma hakkı tanınmış ve izleyen yıllarda Batı Anadolu’da yabancıların eline geçen topraklar, 56 milyon dönüme ulaşmıştır.

Arazi Yasası, köylülerin işledikleri topraklar üzerinde fiili denetim kuran toprak ağalarının gücünü meşrulaştırmıştır. Ayrıca Yasa, miri arazilerin mül¬tezimler, esnaf, nüfuzlu kamu görevlileri ve paşalar tarafından paylaşılması¬na yol açmıştır. Bu dönem, 4.10.1926 tarihinde kabul edilen Medeni Kanun’a kadar devam etmiş ve bu Yasa ile mutlak mülkiyet esası getirilmiştir. Devlet böylece, rakabe hakkına dayanarak araziyi geri alma hakkını kaybetmiştir. Sonuçta, miri arazi değil, mülk arazisi toprak mülkiyetinin esasını oluştur-muştur. Medeni Kanun, on yıl nizasız ve fasılasız hüsnüniyetle ve malik sıfa¬tıyla tasarruf edilen arazinin tapu dairesine zilyetleri namına tescil edilmesi¬ni kabul ederek, arazi üzerinde özel mülkiyet hakkını tesis etmiştir. Böylece, piyasa ekonomisine geçişte önemli bir adım atılmıştır.
 
Kapitülasyon altında olan ülke, 1878-1913 yılları arasında her yıl ortalama 75 bin ton un, 65 bin ton pirinç ve 10 bin ton buğday ithal etmek zorunda kalmıştır. Bu nedenle her yıl yaklaşık 12 milyon altın lira ödenmiştir.

1900 lü yıllar…
 
Ardı ardına gelen savaşlarla 4 cephede savaştan yeni çıkmış, yorgun ve yeni kurulmuş bir ülke. Halk sefalet içinde. Nüfusun önemli bir kısmı okuma yazma bilmiyor. Cehalet hat safhada. Korku ve güvensizlik zekanın önüne geçmiş durumda. Savaşlarla geçen yılların ardında, beden gücüne ihtiyaç olan işlerde çalışabilecek erkek nüfusunda önemli eksiklikler var. Ülke topraklarındaki nüfusun önemli kesimi kırsalda yaşıyor. Kırsaldaki bu çoğunluğun ülke siyasetinde adı bile dillendirilmiyor. Kalkınmayı başlatacak eğitimli kesim yok. Çok fazla iç sorun var. Sermayesi olmayan, girişimcilik bilmeyen yoksul bir toplum var. Sanayi diye bir kavram şehir efsanesi durumunda. Kan, acı, korku ve ümitsizlik halkın boş bakışlarında görülebiliyor. Tek üretim batı ülkelerine hammadde üreten bağımlı bir yapı.
Bir de üstüne 1929-1930 yıllarında dünyadaki ekonomik buhranın etkisi ile,  zaten zar zor yürüyen üretimin durması, çiftçilikten kaçış, işsizlik, sermaye ve kredi yokluğu, tefecilik, çiftçinin alım gücünün ve ödeme gücünün çok düşmesi eklenince sanayisi, silahı, yolu, işi ve yiyeceği olmayan bir halk... İşte böyle bir dönemde yıllardır okuduğu kitaplar, incelediği ülkeler ve bunları birleştirip aklının ve edindiği deneyimlerinin ışığı altında yorumlayarak tüm olumsuzluklar, iç ve dış düşmanlara karşı bir milletin geleceğini çizmeye çalışan bir... 
 
ATATÜRK
 

Kaynaklar:
  • Gürbüz, M., 1989. Tarım, Orman ve Köyişleri Bakanlığı’nın Tarihi Gelişimi, TODAİ Uzmanlık Tezi, Ankara.
  • Demirci, R., ÖZÇELİK, A., 1990. Tarım Tarihi, Ankara Üniversitesi Ziraat Fakültesi Yayınları, Yayın No:1186, Ankara.
  • Öz, M., 2000b. Osmanlıda Klasik Dönemde Tarım, Yeni Türkiye Yayınları, Cilt:3, Ankara.
  • Yavuz, F.,2005 Türkiye’de Tarım, Tarım ve Köyişleri Bakanlığı Yayınları.
  • Özçelik, A., Tarım Tarihi ve Deontolojisi, Ankara Üniversitesi Ziraat Fakültesi Tarım Ekonomisi Bölümü Ders Notları.
  • Barkan, Ö.L., 1980 Türkiye’de Toprak Meselesi, Gözlem Yayınevi
  • Avcııoğlu, D., 1996 1835 den 1995 e Milli Kurtuluş Tarihi, Tekin Yayınevi.
  • Ögel, B., 2014 Türk Mitolojisi, Türk Tarih Kurumu Yayınları.
  • Özgün, C., 2014 1844-1914 Bereketli Topraklarda Üretmek ve Paylaşmak, İzmir Büyükşehir Belediyesi Yayınları.
  • Serçe, E., Yetkin, S., 2011 120. Yılında İzmir Ticaret Borsası Tarihi, İzmir Ticaret Borsası Yayınları, Yayın No: 90, İzmir.
  • Keykubat, B., 2017 Türkiye Yönünü Bir An Önce Seçmeli, İzmir Ticaret Borsası Dergisi Sayı:98, Sayfa:38
  • Çamuroğlu, G., 2009 Türkiye Cumhuriyeti Toprak Reformu ve Milli Burjuvazi Yaratma Çabası, Gazi Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, Cilt: XIII, Sayı:1-2
  • Erkun. V., 1988 Atatürk Döneminde Tarım Politikası, Atatürk Araştırma Merkezi Dergisi, Cilt XIV, S:42
  • İnci. İ., 2010 Atatürk’ün Yönerge ve Öğütleri Işığında Türk Tarımındaki Gelişmeler 1923-1938, Atatürk Araştırma Merkezi Dergisi, Sayı 77, Cilt: XXVI
  • Öztürk. S., YILDIRMAZ, F., 2009 Osmanlı İmparatorluğunun İktisadi Çöküşü ve Atatürk Dönemi İktisat Politikaları, C.Ü. İktisadi ve İdari Bilimler Dergisi, Cilt:10, Sayı:2
  • Doğan, H., Atatürk’ün İşlevsel Eğitim Anlayışı
  • Aybars, E., 2006 Atatürk ve Modernleşme, Zeus Kitapevi.
  • 16 Mart 1923’de Türk Ocağı binasında Adana Çiftçileriyle konuşma, ASD II, s. 127.
  • ATATÜRK Büyük Nutuk (Söylev), 15-20 Ekim 1927
  • Aybars, E., 2014 Bir Uygarlık Örneği: Türk Devrimi, Zeus Kitapevi.
  • Aybars, E., 2000 Türkiye Cumhuriyeti Tarihi, Ercan Kitapevi.
  • Aybars, E., 1987 Milli Mücadelede İngiliz Basını I,II 1920-1923 Sevr’den Lozan’a.
  • Tezel, Y.S., 1994 Cumhuriyet Dönemi’nin İktisadi Tarihi 3.Baskı, Tarih Vakfı Yurt Yayınları
  • Kaya, Y., 2001 Bozkırdan Doğan Uygarlık Köy Enstitüleri l.Cilt, Tiglat Matbaacılık
  • Donat, İ., Atatürk’ün Tarım Politikası, Tarım Analiz-BloombergHT.
  • Karagözlü, C., 29.10.2004 Atatürk ve Türk Tarımı, Akşam Gazetesi
  • Yıldırım, A.E., Mustafa Kemal Atatürk ve Tarım İle İlgili Düşünceleri
  • Kaymakçı, M., 2015, Siyasi Partilerin Tarım Politikaları Nasıl Olmalı Süt Dünyası Dergisi
  • Boratay, K., 2004, Tarımsal Yapılar ve Kapitalizm İmge Kitap Evi Yayınları 3. Baskı.
  • Beş Yıllık Kalkınma Planı Tarımsal Politikalar ve Yapısal Düzenlemeler Özel İhtisas Komisyonu Raporu. Ankara: DPT.
  • Çakmakçı, L., Dünyada ve Türkiye’de Kırsal Kalkınma, http://ankaenstitusu.com
  • Çiftçikulübü.net
  • Agrikem.com
  • Tarımkredi.org.tr
Görseller:
Arşiv

 

YORUMLAR

Bu sayfalarda yer alan okur yorumları kişilerin kendi görüşleridir. Yazılanlardan apelasyon.com sorumlu tutulamaz.