Zeytin Ağacının Taksonomisi

Yazar: Mücahit Taha Özkaya
 
Taksonomi nedir?

Taksonominin temel taşı “tür”dür. Tür birbirine benzerlik gösteren ve aralarında döllenerek, kendilerine benzeyen döller meydana getirebilen bireyler topluluğudur. Tür bir populasyondur. Türler sabit birimler olmayıp, kendi içlerinde daha alt birimlere ayrılabilirler. Eğer bir tür iki veya daha çok “alttür” veya “varyete” gibi “alt takson”lara ayrılıyorsa, “politipik tür”, alt taksonlara ayrılmıyorsa “monotipik tür” olarak adlandırılır.

Türe bağlı altbirimler: Tür taksonominin temel birimi olmasına karşın, yine de sabit değildir. Kendi içinde daha alt birimlere ayrılırlar. Bu alt birimler alttür (subspecies)(subsp.), varyete (varieties) (var.), form, klon (clone)(cl), kültivar (cultivar) (cvs)’lardır. Alttür en az bir morfolojik özelliği bakımından fark eden ve coğrafi olarak sınırlandırılmış yerel populasyonlardır. Bir türün alttürleri arasında üreme engeli olmamakla birlikte, deniz, dağ gibi coğrafi engeller sonucu döllenme gerçekleşmez. Yani kendi içinde kapalı sistem oluşturur. Sadece kendi içinde gen alışverişinde bulunan bu populasyon zamanla türün diğer populasyonlarından ileri derecede farklılaşır. Bu durum zamanla üreme engeli oluşturur ve yepyeni bir tür ortaya çıkabilir.

Zeytin Ağacının Yeni Taksonomisi

Dünyada yetiştiriciliği yapılan bütün zeytin çeşitleri Oleaceae familyasının 25 cinsinden biri olan Olea cinsinde yer alan 36 türden biri olan Olea europaea L. türünün içinde yer almaktadır. Son yapılan çalışmalar ve “Royal Botanic Gardens”, “Kew” ve “Missouri Botanical Garden” işbirliğinde oluşturulan www.theplantlist.org bilgi bankasında diğer kuruluşların da katkılarıyla yenilenen listeye göre Olea europaea L. türünün 5 alttürü ve 51 sinonimi vardır.

Anavatanı olan ülkemizde yabani zeytin veya deliceler de artık ayrı bir alttür veya varyete olarak adlandırılmamakta ve Olea europaea L. türünün içinde değerlendirilmektedir. Bütün kültür çeşitlerinin de (Türkiye dahil çoğu zeytin yetiştiricisi ülkede olduğu gibi) doğrudan Olea europaea L. türüne bağlı olduğu belirtilmektedir.

Olea europaea türü pek çok alt taksona ayrıdığı için "politipik tür" dür, günümüzde kabul edilmiş 5 adet alttürü ve çok sayıda sinonimi mevcuttur ve bu alttürler farklı coğrafik bölgelerde yayılış gösterirler. Olea europaea türü ülkemizde yayılış gösteren tek türdür, kullanılan diğer isimlerin hepsi sinonim olmuştur.

Örneğin: Olea europaea subsp."Cuspidata" gibi alttür isimleridir.
Örneğin: Olea europaea var."Beylik" gibi varyete isimleridir.
Örneğin: Olea europaea cv."Domat" gibi çeşit isimleridir.
Örneğin: Olea europaea cv."Arbequina" cl. “IRTA-18” gibi klon isimleridir.

Anavatanı, Güneydoğu Anadolu bölgesinin ve Suriye’nin bir kısmının da yer aldığı Yukarı Mezopotamya ve Güneybatı Asya olarak kabul edilen zeytin ağacının ilk kültüre alınışı da yine bu bölgede olmuştur. Zeytin ağacı Anadolu üzerinden Yunanistan, İtalya ve İspanya’ya, Mısır üzerinden Tunus ve Fas’a yayılmış ve kültürü yapılmıştır.

Zeytinin anavatanı ve yayılış yolları (Yayılma  3 kol üzerinden olmuştur.)

Zeytinciliğinin Tarihçesi ve Yayılışı

Türkiye’de zeytin yetiştirilen iller. (Numaralar ağaç sayısı yoğunluğunu göstermektedir. Örneğin Aydın 1 numara ile en fazla zeytin ağacına sahip ildir.)
Tarım ve Orman Bakanlığı, Tohumluk Tescil ve Sertifikasyon Merkez Müdürlüğü tarafından tescili yapılan zeytin çeşit, anaç, melez ve klon listesi. Hale hazırda Zeytin Milli Koleksiyonunda yer alan ve tescil edilmiş 83 yerli çeşit, 25 yabancı çeşit, 6 anaç, 5 melez veya klon listesi.
Görseller:
Yazara aittir.

 

YORUMLAR

Bu sayfalarda yer alan okur yorumları kişilerin kendi görüşleridir. Yazılanlardan apelasyon.com sorumlu tutulamaz.

Mücahit Taha Özkaya - 03.03.2019 09:24
Rica ederim. Görevimiz. Umarım faydalı olur.
Hilmi Hyıldırım Zeytinyağları - 01.03.2019 21:24
Bu güzel ve faydalı çalışma için teşekkür ederiz...