Coğrafi İşaretin önemi 

Gittikçe küreselleşen üretim sistemleri, gıda mamulleri başta olmak üzere bir takım ürünleri tek tipleştirmektedir. Gerek iç gerek ise dış ticarette, tüketiciler, gıda maddelerinin kökenine ve duyusal özelliklerine giderek daha çok önem vermekte, coğrafi kökeni belli olan, özgünlüğü sertifikalanmış ürünleri, giderek daha fazla talep etmektedir. Her ne kadar sertifikalanan lezzet değil, ürünün coğrafi yeri ve üretim biçimi olsa da, bu işaretleme tüketiciye bir güven vermektedir. Coğrafi işaret alarak ürünler, piyasadaki benzerlerine karşı, diğer bir ifadeyle “haksız rekabete” karşı koruma altında olmaktadır. Bu konuda en gelişmiş mevzuat kuşkusuz AB’de bulunmaktadır. AB’nin mevcut kalite programları, ürün isimlerini yanlış kullanım ve taklitten korur, ayrıca tüketicileri ürünlerin kendine has özellikleri konusunda bilgilendirir. 

Coğrafi işaretleme, sürdürülebilir kırsal gelişime çok önemli katkıda bulunmaktadır. Coğrafi işaretlemeye sahip olan yerler, üreticiler ve ürünler değerlenir, yerel bitki türleri muhafaza edilir, iş fırsatları yaratılır, kırsal çeşitlilik ve toplumsal birlik desteklenir. Coğrafi işaret ile birlikte, ürünün kaynaklandığı coğrafi yerin bizzat reklamını yaparak kırsal ve kültürel turizmi desteklenir. Fransa, İtalya, İspanya gibi ülkeler örnek alınarak gastroturizmde başarı hikâyeleri yakalanabilir.   

Coğrafi işaretlerin ülkemizdeki durumu

Coğrafi işaretler, tam 20 sene önce mevzuatımızda tanımlanmıştır. Bu mevzuatın amacı:  “Özellikleri bir yöreden, bilgi ve beceriden (know-how) kaynaklanan bir coğrafi adı, sahte ve taklitlerine karşı koruyarak: Tarımsal üretimde çeşitliliği teşvik etmek, öz varlığı korumak ve kırsal kalkınmayı sağlamak, çiftçi gelirlerini yükseltmek, özgün ürünleri geliştirmek, tüketicileri ürünlerin kökeni ile ilgili bilgilendirmek, kırsal nüfusu yerinde tutmayı sağlamaktır.”

Bu mevzuata göre, belirgin bir niteliği, ünü veya diğer özellikleri itibariyle kökenin bulunduğu bir yöre, alan, bölge veya ülke ile özdeşleşmiş bir ürünü gösteren işaretler coğrafi işaret olarak tanımlanır. Coğrafi işaretler, menşe adı ve mahreç işareti olarak ikiye ayrılmıştır. 

Bir ürünün coğrafi sınırları belirlenmiş bir yöre, alan, bölge veya çok özel durumlarda ülkeden kaynaklanması, tüm veya esas nitelik veya özellikleri bu yöre, alan veya bölgeye özgü doğa ve beşeri unsurlardan kaynaklanması: üretimi, işlenmesi ve diğer işlemlerinin tümüyle bu yöre, alan veya bölge sınırları içinde yapılması durumunda “menşe adını” belirtir.  

Bir ürünün coğrafi sınırları belirlenmiş bir yöre, alan, veya bölgeden kaynaklanması, belirgin bir niteliği, ünü veya diğer özellikleri itibariyle bu yöre, alan veya bölge ile özdeşleşmiş olması, üretimi, işlenmesi ve diğer işlemlerinden en az birinin belirlenmiş yöre, alan veya bölge sınırları içinde yapılması, durumunda “mahreç işareti” göstergesini belirtir.

AB’ye entegrasyon sürecinde, kuşkusuz mevzuatımızı AB’ye uyumlu hale getirmeli ve en yakın zamanda ilgili fikri mülkiyet hakları konusunda değişikliklere gidilmelidir. 

Türk Patent Enstitüsü’ne 81 menşe 99 mahreç işareti olmak üzere toplam 180 tescil verilmiştir (tablo 1 ve 2). Bunların 57’si tarımsal ürünler ve 125’i gıda ürünleri ve yerel yemekler olmak üzere toplam tescil için yapılan başvuru sayısı 204’dür (Tablo 3).

Tablo 1: Coğrafi işaretlerin ürün gruplarına göre dağılımı

Tablo 2: Tescilli tarım ve gıda ürünlerinin ürün gruplarına göre dağılımı

Tablo 3: İşlemleri devam eden coğrafi işaret başvurularının ürün gruplarına göre dağılımı 

Coğrafi işaretlerin Avrupa Birliği’ndeki ve uluslararası platformdaki önemi

Avrupa politikaları çerçevesinde, üreticiler, belirli tarım ürünleri ve gıda maddelerinin isimlerini üç ayrı program kapsamında kaydettirebilir ve koruma altına alabilir. AB Köken ve Kayıt Veri Bankası’nda 1274 coğrafi işaret mevcuttur. AB’deki coğrafi ürün piyasasının 75 milyar avro olduğu tahmin edilmektedir. Bu meblağ tartışmaya açık olmakla birlikte, yadsınamayacak olan şey, tüketiciler tarafından coğrafi ürünlere talep giderek artmaktadır. Coğrafi işaretli ürünler, kalkınma aracı olarak kullanılmaktadır. AB’de coğrafi işaret tescilli ürün, eşdeğerine göre 2,23 kat pahalıya satılmaktadır. Bununla beraber, üreticiler tarafından da ürünlerini koruma altına almak çok büyük bir katma değerdir.

Dünya Fikri Mülkiyet Örgütü idaresi altında olan 1883 Paris Sözleşmesi ve 1958’de imzalanan Menşe Adlarının Korunması ve Uluslararası Tescili İçin Lizbon Anlaşması  gibi bir kaç antlaşma uluslararası platformda coğrafi işaretlerin korunmasına ilişkin maddeler içermektedir. 

Günümüzde ise Dünya Ticaret Örgütü nezdinde, “Ticaretle Bağlantılı Fikri Mülkiyet Hakları Anlaşması, veya ABD ile AB ile imzalanacak olan serbest ticaret anlaşmasında coğrafi işaretler konusu büyük ihtilaflar içermektedir. Bu noktadaki ana ihtilaf konusu, Avrupa’daki ülkelerin yöresel ürünlerini ABD’ye karşı korumak istemesidir. 

Coğrafi işaretlerin ülkemiz açısından önemi artmaktadır

Zengin floraya, gelenek ve beşeri kaynaklara sahip olan ülkemizde, coğrafi işaretler bakımından son derece şanslı olduğumuzu söylemeliyiz. Ancak ne yazık ki yurt dışında tescili ürünümüz çok azdır. AB ile yıllık 7 Milyar avroluk tarım ve gıda ürünü ticaretimiz mevcuttur. Ancak, Avrupa’da şu an itibariyle koruma altına aldığımız sadece bir tane ürün bulunmaktadır. Bu bakımdan “Antep/Gaziantep baklavası”, tam bir başarı hikâyesidir. 2013 yılı sonu itibariyle, dört senelik uzun bir prosedür sonrasında, Gaziantep Sanayi Odası’nın girişimleri sonucunda, “Gaziantep Baklavası”, korunmuş coğrafi gösterge (PGI) olarak tescillenmiştir. Böylelikle, Antep baklavası sadece Türkiye’de değil, Avrupa’da da koruma altında alınmıştır. İlerleyen zamanda, Aydın inciri, Afyon inciri, Afyon pastırması, Malatya kayısısı’ da koruma altına alınacaktır. 

 Prof. Dr. Habip ASAN, Dünya’da ve Türkiye’de Coğrafi İşaretlerde Son Gelişmeler’ Konulu Panelin Açılışında Konuşması, 18.05.2015

 The World Intellectual Property Organization (ing.)- L´Organisation Mondiale de la Propriété Intellectuelle (fr.)

 Paris Convention for the Protection of Industrial Property (ing.) Convention de Paris sur la protection de la propriété intellectuelle (fr.)

 Lisbon Agreement for the Protection of Appellations of Origin and their International Registration (ing.) Arrangement de Lisbonne concernant la protection des appellations d’origine et leur enregistrement international (fr.)

 The Agreement on Trade-Related Aspects of Intellectual Property Rights (TRIPS) Accord sur les aspects des droits de propriété intellectuelle qui touchent au commerce (fr.) 

 Transatlantic Trade and Investment Partnership (TTIP)

 Figaro, Traité Transatlantique: deux ministres s’engagent à protéger nos terroirs, 04.03.2015 

http://www.lefigaro.fr/vox/politique/2015/03/04/31001-20150304ARTFIG00371-traite-transatlantique-deux-ministres-s-engagent-a-proteger-nos-terroirs.php 

 18 Aralık 2013 tarihli 1399/2013 numaralı AB Komisyonu Kararı (the register of protected designations of origin and protected geographical indications [Antep Baklavası/Gaziantep Baklavası (PGI)

 Bu başvurular son iki yıl içinde yapılmıştır.