Bağ bozumu İtalyanca’da “vendemmia” sözcüğüdür ve Latince “vindemia” kelimesinden türemiştir. Bu kelime de vinum (şarap) ve demere (koparmak veya toplamak) sözcüklerinin birleşimidir. Vendemmia tam anlamıyla “şarap yapmak üzere asmadan üzüm toplama” eylemini ifade eder.

İtalya’da üzüm hasadı, tarımsal ve kültürel etkinlikler takviminde yer alan en büyüleyici dönemlerden biridir. Yaz sonu ile sonbahar arasında, yarımadadaki tepeler ve bağlar, üzüm toplayıcıları ve meraklılarla dolup taşar.

Böylece bağ bozumu; emeği, sosyal etkileşimi ve köklü kültürel bağları bir araya getiren kadim bir kolektif ritüele dönüşür.

Dolayısıyla da bu döneme ait belli başlı gelenekler bulunur:

Bu gelenekler arasında elbette en bilineni üzüm ezme ritüelidir. Bir zamanlar hayati önem taşıyan, fakat şimdilerde eğlenceli bir anma etkinliği olarak yeniden canlandırılan, üzümlerin çıplak ayakla fıçılarda veya taş teknelerde ezilmesidir.

Bağ bozumu sonu şölenlerinin de gelenekte önemli bir yeri vardır. Bunlar toprak sahipleri tarafından, çiftçilere ve mevsimlik işçilere ortak emekleri için şükranlarını sunmak amacıyla zorlu hasat dönemi sonunda düzenlenen (Toskana’daki geleneksel “Benfinita” gibi) kalabalık ziyafetler ve yemeklerdir.

Ayrıca bağ atıştırmalıkları diyebileceğimiz; bağda çalışırken verilen molalar sırasında köy ekmeği, tarla domatesi, yerel peynirler ve şarküteri ürünleri gibi sade ama lezzetli yiyeceklerin tadını çıkarmanın yanı sıra, taze toplanmış üzümlerden yeme geleneği de bulunur.

Belki tüm gelenekler içerisinde en kadim olanları dini kutsamalar ve ayinlerdir. Bağ bozumu başlamadan önce ürünlerin korunmasını dilemek amacıyla köylerde geçit alayları ve dualar yapılır. Bunlar, antik çağlarda Dionysos ve Bacchus’a adanan kurban törenleri ve kültlerin birer mirasçısı niteliğindedir.

Festivaller ve panayırlarda Eylül ve Kasım ayları arasında tepelere ve şarap üretimi yapılan köylere hayat veren yerel etkinlikler, kutlamalar ve “vino novello” (taze şarap) tadımları yapılır.

İtalya’da bağ bozumu, hasadın birkaç haftaya sıkıştığı diğer şarap üreticisi ülkelerin aksine, yaklaşık üç ay devam eden bir süreçtir. Yarımadanın iklimsel ve topografik çok çeşitliliği, aralıklı ama bir o kadar da büyüleyici bir takvimi ortaya çıkarır:

Ağustos – Eylül arasında Sicilya ve Puglia’da köpüklü şarap yapımında kullanılacak üzümler ile Primitivo (Zinfandel) ve Chardonnay gibi erken olgunlaşan çeşitlerin hasadına başlanır.

Eylül – Ekim arasında canlanan üzüm hasadının rotası; Toskana’daki Chianti’den, Veneto’daki Prosecco’ya ve Nebbiolo üzümü için Piyemonte’deki Langhe-Roero tepelerine kadar bağların asma sıraları arasında yer değiştirir.

Ekim – Kasım aylarında yüksek rakımdaki bağlarda; Etna Yanardağı’nın yamaçlarında, Aglianico’nun anavatanı olan Irpinia tepelerinde ve passito (kuru üzüm şarabı) ile geç hasat şaraplarının üretildiği Alplerin eteklerinde bağ bozumu dönemi sona erer.

İdeal üzüm hasadı zamanını belirlemek; şeker, asidite ve kabuktaki fenol oranı arasındaki kalıcı dengeye dayanır. Bu denge oluşup bağ bozumu zamanı geldiğinde ise İtalya’da üzüm hasatı için birbirini tamamlayan iki metot günümüzde bir arada kullanılmaya devam edilir:

İlk metot geleneksel el işçiliğine dayalı elle hasattır. Temel özelliği tanelerin ezilmesini önlemek amacıyla budama makası ve sığ kasalar kullanılarak salkım salkım seçim yapılmasıdır. Bu metodun uygulandığı yerler toprağı işlenmiş (tırmıklanmış) bağlar, dik yamaçlı arazilerdir ve üstün nitelikli DOCG (Denominazione di Origine Controllata e Garantita kelimelerinin kısaltmasıdır. Türkçe karşılığı Kontrol ve Garanti Edilmiş Menşe Adı) / DOC (Denominazione di Origine Controllata kelimelerinin kısaltmasıdır. Türkçe Kontrollü Menşe Adı) şarapları elde edilir.

İkinci metot ise yüksek teknolojinin ürünü makineyle hasattır. Hızlı bir üzüm hasatı için asmaları nazikçe sarsan hasat makinelerinin kullanılmasına dayanır. Bu metot planlı dikim düzenine ve geniş düzlük alanlara sahip, ovalardaki bağlarda uygulanır.

İtalya’da yazların çok sıcak geçtiği bölgelerde son yıllarda gece hasadı da giderek yaygınlaşmıştır. Bu hasat, üzüm salkımlarını oksidasyondan korumak ve ezme öncesinde üzümlerin doğal aroma bileşenlerini muhafaza etmek amacıyla günün en serin saatlerinde gerçekleştirilir.

Günümüzde İtalya’da üzüm hasadı, tüm diğer ülkelerde olduğu gibi iklim değişikliğiyle bağlantılı yeni zorluklarla karşı karşıyadır. Yükselen ortalama sıcaklıklar ve kuraklığa yatkın yaz ayları, ani aşırı olgunlaşmayı önlemek amacıyla bağda asmaların dış bölümlerine hassas bir şekilde bakımı ve sürekli izleme yapılmasını zorunlu kılmaktadır.

Bunun yanı sıra artık bağ bozumları İtalya’da da halka açık bir deneyime dönüşmüştür. Cantine Aperte in Vendemmia (Bağ Bozumunda Açık Mahzenler) gibi girişimler sayesinde turistler ve şarap tutkunları doğrudan hasada katılarak, şarap yapımının ilk aşamalarına mahzende tanıklık eder ve günü bağların arasında tadımlar ve ziyafetlerle taçlandırırlar.

Sonuç olarak bir bağ bozumu döneminde İtalya’da bulunmak; tarihin, geleneklerin, yaşamın renklerinden, neşesinden, lezzetlerinden pay almak demektir.

La vendemmia in Italia

In italiano, la raccolta dell’uva è chiamata «vendemmia», termine che deriva dal latino vindemia. Questa parola è a sua volta composta da vinum (vino) e demere (staccare o raccogliere). Il termine vendemmia indica letteralmente l’azione di raccogliere l’uva dalla vite per produrre il vino.

In Italia, la vendemmia è uno dei periodi più affascinanti del calendario agricolo e culturale. Tra la fine dell’estate e l’autunno, le colline e i vigneti della penisola si animano di vendemmiatori e appassionati.

La vendemmia si trasforma così in un antico rituale collettivo che riunisce il lavoro, le interazioni sociali e profondi legami culturali.

Esistono, pertanto, alcune tradizioni caratteristiche legate a questo periodo.

Tra queste, la più conosciuta è senza dubbio la pigiatura dell’uva. Un tempo rappresentava una pratica fondamentale, mentre oggi viene riproposta come un momento celebrativo e divertente: l’uva viene pigiata a piedi nudi in tini o vasche di pietra.

Anche i banchetti di fine vendemmia occupano un posto importante nella tradizione. Si tratta di grandi pranzi e festeggiamenti organizzati dai proprietari terrieri al termine dell’impegnativo periodo della raccolta, per esprimere gratitudine agli agricoltori e ai lavoratori stagionali per il lavoro svolto insieme. Tra questi rientra la tradizionale «Benfinita» in Toscana.

…